به گزارش ایراف، روز جهانی معلم در حالی فرامیرسد که نظام آموزشی افغانستان با مجموعه‌ای از بحران‌ها روبه‌روست؛ بسیاری از مدارس از نبود امکانات اولیه رنج می‌برند، درآمد معلمان کفاف خرج و مخارج زندگی ساده را نمی‌دهد و معلمان ناچارند با سختی روزگار بگذرانند.
در کنار معلمان؛ شصت سال حمایت از معلمان
روز معلم امسال با شصتمین سالگرد تصویب توصیه‌نامه سازمان جهانی کار و یونسکو درباره وضعیت معلمان همزمان شده است. به همین دلیل یونسکو روز جهانی معلم امسال را با شعار جهانی «در کنار معلمان؛ ۶۰ سال حمایت از حرفه معلمی، ارتقای جایگاه آن و ساختن آینده» برگزار کرده است.
گزارش وضعیت آموزش در افغانستان که از سوی یونسکو و یونیسف منتشر شده، نشان می‌دهد که دسترسی به آموزش در دو دهه گذشته با مجموعه‌ای از سیاست‌های محدودکننده، کمبود سرمایه‌گذاری و بحران‌های انسانی متوقف یا معکوس شده و میلیون‌ها کودک، به‌ویژه دختران، از آموزش باکیفیت محروم مانده‌اند. این در حالی است که در دیگر کشورها تلاش میشود در راستای گسترش دسترسی به آموزش گام‌هایی برداشته شود.
میلیون‌ها کودک خارج از مدرسه
یونیسف برآورد می‌کند که حدود ۳.۷ میلیون کودک در افغانستان خارج از مدرسه هستند و حدود ۶۰ درصد آنان را دختران تشکیل می‌دهند.
فقر، دوری از مدرسه، کمبود مراکز آموزشی و امکانات حمل‌ونقل، شرایط جغرافیایی و نبود آموزگاران کافی، از جمله عواملی است که دسترسی کودکان به آموزش را دشوار کرده است.
یونیسف همچنین می‌گوید تنها حدود ۴۸ درصد آموزگاران افغانستان حداقل مدرک تحصیلی مورد نیاز برای تدریس را دارند؛ مسئله‌ای که نشان می‌دهد بحران آموزش تنها به «دسترسی به مدرسه» محدود نیست و کیفیت یادگیری نیز با مشکل مواجه است.
از سوی دیگر، بازگشت هزاران خانواده مهاجر از کشورهای همسایه مزید بر علت شده و فشار مضاعفی بر مدارس محدود افغانستان تحمیل کرده است. در بسیاری از مدارس، کلاسهای درس مملو از دانش‌آموزانی است که ناچارند در کلاسهای شلوغ تحصیل کنند، موضوعی که مستقیما بر کیفیت آموزشی تأثیر می‌گذارد.
دختران؛ بزرگ‌ترین قربانی بحران آموزش
با این حال، مهم‌ترین و عمیق‌ترین بحران آموزش افغانستان همچنان به وضعیت دختران مربوط میشود. در پنجمین سال محدودیت آموزش متوسطه دختران، بیش از ۲.۶ میلیون دختر افغان از ادامه تحصیل پس از کلاس ششم محروم مانده‌اند و افغانستان همچنان تنها کشور جهان است که در آن آموزش متوسطه و عالی برای دختران و زنان ممنوع است.
این محدودیت باعث شده تا زندگی هزاران دانش‌آموز دختر و معلمان مدارس دخترانه، تحت تاثیر قرار بگیرد. بسیاری از معلمان مدارس دخترانه یا به کلی بیکار شده‌اند، یا اینکه ناچارند در شغل‌های دیگری غیر از معلمی مشغول به کار شوند.
از سوی دیگر، با ادامه دار شدن این شرایط، تعداد معلمان آموزش دیده زن به شدت کاهش یافته و حتی اگر مدارس دخترانه باز شود، کمبود معلم به یکی از بحران‌ها تبدیل خواهد شد.
یونیسف هشدار داده است که در صورت ادامه محدودیت‌های موجود، افغانستان ممکن است تا سال ۲۰۳۰ حدود ۲۰ هزار آموزگار زن را از دست بدهد. بر اساس آمار یونیسف، تعداد آموزگاران و معلمان زن در آموزش ابتدایی از نزدیک به ۷۳ هزار نفر در سال ۲۰۲۲ به حدود ۶۶ هزار نفر در سال ۲۰۲۴ کاهش یافته است، روند کاهشی که رفته رفته سرعت بیشتری نیز میگیرد.
کاهش تعداد معلمان زن یکی دیگر از موضوعاتی است که فضای آموزشی افغانستان را تهدید می‌کند. پنج سال ممنوعیت تحصیل دختران، باعث شده تا تعداد معلمان آموزش دیده کاهش قابل توجهی داشته باشد، از سوی دیگر تعداد معلمانی که به مدارس اضافه شده نیز بسیار اندک است، موضوعی که در درازمدت می‌تواند فضای آموزشی مدارس و جذب معلمان را با چالش جدی روبرو کند.
مشکلات معیشتی معلمان؛ گرهی که باز نمی‌شود
در کنار بحران دسترسی به آموزش، وضعیت اقتصادی معلمان نیز یکی از چالش‌های جدی نظام آموزشی افغانستان است. در ماه‌های گذشته، شماری از معلمان مدارس دولتی در کابل از پایین بودن حقوق خود شکایت داشتند.
بر اساس گزارش‌های منتشرشده، حقوق ماهانه این معلمان بسته به سابقه و سطح تحصیلات حدود ۷ تا ۱۳ هزار افغانی است؛ اما آنان می‌گویند این درآمد برای تأمین هزینه‌های زندگی، اجاره خانه و مخارج خانواده کافی نیست.
پس از سقوط حکومت و روی کار آمدن طالبان، حقوق کارمندان منجمله معلمان به شدت کاهش یافته است.
کاهش حقوق از یکسو و بالا رفتن هزینه‌های زندگی از سوی دیگر، باعث میشود تا بسیاری از معلمان برای خرج و مخارج اولیه زندگی خود با مشکل جدی روبرو شوند. بسیاری از معلمان مجبورند در کنار معلمی، به شغل‌های دیگر نیز رو بیاورند تا بتوانند بخشی از مخارج خود را تامین کنند.
چنین شرایطی می‌تواند مستقیماً بر کیفیت آموزش اثر بگذارد، معلمی که همزمان با معلمی با نگرانی درباره اجاره خانه، هزینه خوراک، درمان و نیازهای خانواده خود روبه‌رو است، قطعا در کلاس درس نیز نمیتواند به خوبی عمل کند.
از سوی دیگر، پایین بودن دستمزد می‌تواند انگیزه ورود نیروهای متخصص به حرفه معلمی را کاهش دهد و معلمان باتجربه را نیز به ترک این حرفه یا جست‌وجوی شغل‌های دیگر سوق دهد. این شرایط در حالی در افغانستان رو به وخامت است، که در بسیاری از کشورها، معلمان مدارس از مزایا و شرایط بهتری بهره‌مند هستند.
کلاس درس در مناطق دورافتاده
مشکلات جامعه معلمان در افغانستان تنها به حقوق و دستمزد پایین محدود نیست. بسیاری از آموزگاران در روستاها و مناطق دورافتاده با کمبود امکانات آموزشی، دشواری رفت‌وآمد و شرایط نامناسب محیط کار مواجه‌اند. تعداد قابل توجهی از مدارس در مناطق روستایی، حتی ساختمان ندارند و کلاسهای درس در محیط های باز، زیر خیمه یا فضاهای غیر از مدرسه تشکیل می‌شوند.
در گزارش امروز یوناما نیز به این وضعیت اشاره شده و از تلاش و کوشش معلمانی که با کمبود امکانات و شرایط مدارس، همچنان به کار خود ادامه می‌دهند، قدردانی شده است.
با این اوصاف، میتوان گفت که بحران معلمی با بحران کیفیت آموزش پیوند خورده است. هنگامی که مدرسه از تجهیزات آموزشی کافی برخوردار نیست و کلاس‌ها شلوغ و مواد درسی و کمک‌آموزشی نیز محدود و معلم نیز از نظر اقتصادی و حرفه‌ای تحت فشار قرار دارد، انتظار آموزش باکیفیت دور از واقعیت است.
بحران آموزش، فراتر از یک نسل
آنچه امروز در نظام آموزشی افغانستان جریان دارد، تنها مسئله چند میلیون دانش‌آموز و هزاران معلم نیست؛ پیامدهای آن می‌تواند سال‌ها و حتی دهه‌ها ادامه داشته باشد.
محرومیت دختران از آموزش، کاهش شمار آموزگاران زن، ضعف کیفیت یادگیری، فقر آموزشی در مناطق محروم و مشکلات معیشتی معلمان، زنجیره‌ای از مشکلات را ایجاد می‌کند که نتیجه آن کاهش سرمایه انسانی کشور خواهد بود و در درازمدت فضای آموزشی را با بحران جدی روبرو خواهد کرد.
یونیسف هشدار داده است که ادامه محدودیت آموزش دختران و اشتغال زنان می‌تواند تا سال ۲۰۳۰ به از دست رفتن حدود ۲۰ هزار معلم زن منجر شود؛ مسئله‌ای که نه تنها بر آموزش دختران، بلکه بر ظرفیت افغانستان برای ارائه خدمات عمومی و توسعه نیروی انسانی اثر خواهد گذاشت.
روز جهانی معلم در افغانستان، یادآور معلمان سخت کوشی است که با وجود مشکلات متعدد از دستمزد پایین گرفته تا کلاسهای شلوغ و نبود امکانات آموزشی، همچنان سنگر مبارزه با بیسوادی را رها نکرده و در راستای آموزش نسل آینده افغانستان تلاش میکنند. این روز را باید به آن معلمانی که در دورترین نقاط افغانستان، بدون هیچ امکاناتی و تنها به دلیل روشن نگه داشتن چراغ مدرسه، ایستادگی میکنند، تبریک گفت.
