به گزارش ایراف، خمرایف روز پنجشنبه، ۲۸ عقرب، در جمع خبرنگاران گفت که عملیات احداث کانال قوشتپه همچنان ادامه دارد و توافق درباره میزان برداشت آب پس از تکمیل این پروژه انجام خواهد شد. او افزود: «برداشت آب زمانی آغاز میشود که ساخت کانال به پایان برسد؛ شاید حتی در سال ۲۰۵۰، اما قطعاً پیش از سال ۲۰۳۰ آغاز نخواهد شد.»
وزیر منابع آبی ازبکستان ارتباط کاهش جریان آب رود آمو به این کشور در برخی ماهها با کانال قوشتپه را رد کرد و اظهار داشت که این کانال تاکنون حتی یک سطل آب هم برداشت نکرده است. او با تأکید بر اینکه افغانستان حق بهرهبرداری از آب رود آمو را دارد، گفت میزان و شرایط برداشت باید مشخص شود و دو طرف توافق کردهاند پس از پایان ساخت کانال، توافقنامههایی در این زمینه امضا کنند؛ موضوعی که به گفته او پس از سفر هیئت طالبان به ریاست معاون وزارت زراعت به ازبکستان در هفته گذشته نیز مطرح شده است.
خمرایف بیان کرد که طالبان از برداشت حدود ۱۰ میلیارد متر مکعب آب در سالهای پرآب و حدود ۶ میلیارد متر مکعب در سالهای کمآب سخن گفته است؛ ارقامی که به گفته او محاسبات اولیه محسوب میشوند و باید متناسب با جریان واقعی آب رود آمو که بین حدود ۵۰ تا ۱۰۰ میلیارد متر مکعب در نوسان است، تعیین شوند. وی همچنین برآورد کرد که این کانال ظرفیت انتقال ۴۵۰ تا ۵۰۰ متر مکعب آب در ثانیه را دارد و طالبان امیدوار است ۵۰۰ تا ۶۰۰ هزار هکتار زمین را آبیاری کند، اما بدون پمپ و با جریان طبیعی آب تنها ۲۰۰ تا ۲۵۰ هزار هکتار آبیاری میشود و افغانستان ظرفیت فنی بهرهبرداری از چنین زیرساخت گستردهای را ندارد.
خمرایف تأکید کرد که کانال قوشتپه باید به جای ایجاد اختلاف، به بستر همکاری و «کانال دوستی و برادری» تبدیل شود. این در حالی است که گزارشهای فنی و مطالعاتی پیشین، از جمله ارزیابیهای مرتبط با هزینههای ساخت و شبکههای آبیاری تا حدود ۱.۵ میلیارد دلار (بیش از برآورد ۶۸۰ میلیون دلاری طالبان)، گزارشهای تصویری درباره نشت آب و ابهامهای اعلامشده در اکتبر ۲۰۲۶ از سوی نهادهای پژوهشی درباره میزان واقعی برداشت آب، همچنان از جمله موضوعات مورد بحث پیرامون این پروژه به شمار میروند.
پروژه کانال قوشتپه، اختلافات آبی و مذاکرات منطقهای تا سال ۲۰۲۶
پیشینه طرح و روند اجرایی پروژه: ایده اولیه احداث کانال قوشتپه در شمال افغانستان برای آبیاری زمینهای کشاورزی در ولایتهای بلخ، جوزجان و فاریاب به دهه ۱۹۶۰ بازمیگردد، اما پس از بازگشت طالبان به قدرت در سال ۲۰۲۱ با ظرفیت بسیار بزرگتر از سر گرفته شد. فاز نخست این کانال به طول حدود ۱۰۸ کیلومتر در اکتبر ۲۰۲۳ تکمیل شد و کار روی فاز دوم و تأسیسات مرتبط در سال ۲۰۲۶ نیز ادامه یافت.
مباحث مربوط به حقابه و پیامدهای زیستمحیطی و فنی: حوضه رود آمو از نظر منابع آبی در آسیای مرکزی حساسیت بالایی دارد و کشورهای پاییندست مانند ازبکستان و ترکمنستان به شدت به آب این رودخانه برای کشاورزی و معیشت وابستهاند. طی سالهای اخیر، مقامهای ازبکستان در اظهارات مختلف سناریوهای متفاوتی درباره اثرگذاری میزان برداشت آب بر کشاورزی این کشور مطرح کردهاند و کارشناسان و پژوهشگران نیز درباره هزینههای تکمیل، نیاز به زیرساختهای پمپاژ، نشت آب و کمبود دادههای شفاف و مستقل درباره بهرهبرداری عملی هشدار دادهاند.
مسیر گفتوگوهای دوجانبه و منطقهای: برخلاف تنشهای مرزی و امنیتی شدید میان افغانستان و پاکستان، کابل و تاشکند در سالهای اخیر تلاش کردهاند موضوعات تجاری، ترانزیتی و منابع آبی را از طریق گفتوگو و هیئتهای فنی دنبال کنند؛ با این حال، تنظیم سازوکار حقوقی و فنی مشترک میان کشورهای بالادست و پاییندست برای مدیریت پایدار آب رود آمو همچنان نیازمند مذاکرات کارشناسی و توافقهای زمانبر است.