به گزارش ایراف، بخش نظارت بر افغانستان در بانک جهانی به همراه تحلیلگران اقتصادی در تازهترین گزارشهای خود اعلام کردند که حجم انتقال محمولههای ترانزیتی افغانستان از مسیر پاکستان در سال مالی ۲۰۲۶ به تنها ۱۱ هزار و ۵۹۲ کانتینر محدود شده است. این رقم در سال مالی ۲۰۲۱ و پیش از بازگشت طالبان به قدرت، نزدیک به ۸۹ هزار کانتینر بود که نشاندهنده یک دگرگونی ساختاری در جغرافیای تجاری منطقه و شکست راهبرد فشار اقتصادی اسلامآباد بر کابل است.
بنبست در مرز دیورند و چرخش استراتژیک طالبان به سمت ایران
هرچند مقامات ارتش و دولت پاکستان در اکتبر ۲۰۲۵ به دلیل آنچه «نگرانیهای امنیتی و نفوذ عناصر تحریک طالبان پاکستان (TTP)» خواندند، مرز دیورند را به طور کامل مسدود کردند، اما روند تکانهای شدید در کاهش تجارت دو همسایه پیش از این تاریخ آغاز شده بود. تحلیلگران ارشد حوزه شبهقاره بر این باورند که حلقه قندهار و کابل از ماهها قبل، تلاشهای هماهنگی را برای گسترش راههای تجاری جایگزین از طریق چابهار، بندرعباس و آسیای مرکزی کلید زده بودند تا وابستگی ژئوپلیتیکی و اقتصادی افغانستان به بنادر کراچی و گوادر را به حداقل برسانند.
مقایسه آماری نشان میدهد که تجارت ترانزیتی دو کشور در سالهای نخست بازگشت طالبان به قدرت، به طور موقت روندی صعودی داشت و در سال مالی ۲۰۲۳ به اوج خود یعنی ۱۰۲ هزار و ۸۸۶ کانتینر به ارزش ۶.۷ میلیارد دالر رسید. با این حال، با تشدید مناقشات مرزی، اتهامزنیهای متقابل درباره حمایت از تروریسم و عدم به رسمیت شناختن خط مرزی دیورند، این مبادلات بهسرعت سقوط کرد؛ به طوری که در سال مالی ۲۰۲۴ به ۵۴ هزار کانتینر و در سال مالی ۲۰۲۵ به ۴۲ هزار و ۹۵۹ کانتینر کاهش یافت و در نهایت در سال مالی ۲۰۲۶ به کمترین میزان تاریخی خود رسید.
سهم ۴۸ درصدی بندرعباس و چابهار از بازار وارداتی افغانستان
گزارش «نظارت اقتصادی افغانستان» بانک جهانی فاش میسازد که با وجود کاهش شدید مبادلات شرق به غرب، مجموع واردات افغانستان در سال مالی ۲۰۲۵ میلادی با ۱۵ درصد افزایش به ۱۳.۲ میلیارد دالر رسیده است. این دادهها تایید میکنند که خلاء ناشی از حذف پاکستان، کاملاً توسط ظرفیتهای ترانزیتی و تولیدی جمهوری اسلامی ایران پر شده است. ایران اکنون با سهم ۳۱.۳ درصدی، بزرگترین منبع تامین کالا برای افغانستان است و با احتساب کالاهای ترانزیتی از سایر کشورها، مسیرهای مستقیم و ترانزیتی ایران حدود ۴۸.۶ درصد از مجموع کل واردات این کشور را پشتیبانی میکنند.
این دگرگونی در بخش صادرات افغانستان نیز نمودی آشکار دارد؛ روند «ترانزیت معکوس» کالاهای افغانستانی از مسیر پاکستان تقریباً به طور کامل متوقف شده است. ارزش این خط صادراتی که در سال مالی ۲۰۲۵ بالغ بر ۴۵۴ میلیون دالر بود، در سال مالی ۲۰۲۶ با سقوطی آزاد به تنها ۷ میلیون دالر تنزل یافته که نشاندهنده گسست کامل پیوندهای تجاری پیشین است.
پیامدهای هزینه تبادل کالا و چالشهای ترانزیت در ولایتهای جنوبی
با وجود موفقیت طالبان در یافتن مسیرهای جایگزین و بیاثر کردن اهرمهای فشاری اسلامآباد، این تغییر هندسه بازرگانی بدون هزینه نبوده است. طولانیتر شدن جادههای مواصلاتی از طریق مرزهای ایران و مسیرهای آسیای مرکزی، هزینه حملونقل کالا را برای بازرگانان افزایش داده است. این امر مستقیماً بر قیمت تمامشده مواد غذایی، دارو و کالاهای ضروری در داخل افغانستان تاثیر گذاشته و فشار معیشتی مضاعفی را بهویژه بر ساکنان ولایتهای شرقی و جنوبی هممرز با پاکستان تحمیل کرده است.
همچنین انسداد مرزهای شرقی بر اشتغال هزاران راننده، کارگران تخلیه و بارگیری، نمایندگان گمرکی و شرکتهای حملونقل در هر دو سوی مرز تاثیر منفی عمیقی گذاشته و منابع درآمدی سنتی مرزنشینان را تضعیف کرده است.
سوابق درگیریهای مرزی و ریشههای ژئوپلیتیک تنش
روابط میان طالبان و پاکستان طی ماههای گذشته همواره تحت تاثیر درگیریهای پراکنده مرزی در مناطق سپینبولدک و تورخم بوده است. وزارت دفاع طالبان بارها حملات توپخانهای ارتش پاکستان به خاک افغانستان را محکوم کرده و در مقابل، مقامات اسلامآباد ادعا میکنند که حملات مرگبار علیه نیروهای امنیتی آنها در وزیرستان و بلوچستان، از داخل خاک افغانستان هدایت میشود؛ اتهامی که وزارت خارجه طالبان آن را به طور مداوم رد کرده است.
