وضعیت پرتنش در تنگه هرمز پس از تلاش ناکام آمریکا برای بازگشایی آن بدون دخالت ایران، در کنار بحران انرژی و افزایش شدید قیمت نفت، کود شیمیایی و مواد غذایی در سراسر جهان، خطر وقوع «رکود بزرگ» اقتصاد جهانی را از خاورمیانه و آسیا تا اروپا و آمریکا را تهدید میکند.
دکتر محمود جامساز، اقتصاددان، در گفتگوی ویژه با ایراف با اشاره به وابستگی شدید اقتصادهای آمریکا، اروپا و کشورهای در حال توسعه به منابع انرژی خاورمیانه میگوید که بیثباتی در این منطقه و بهویژه انسداد تنگه هرمز، پیامدهای گستردهای بر زنجیره تأمین جهانی، تورم و رشد اقتصادی کشورها خواهد داشت.
این اقتصاددان درباره تابآوری اقتصادهای بزرگ در برابر شوکهای ناشی از تنشهای خاورمیانه، تأثیر انسداد مسیرهای انرژی و نتایج آن بر کشورهای واردکننده انرژی توضیح داد که پایداری اقتصاد جهانی تا حد زیادی منوط به تداوم جریان آزاد انرژی از تنگه حیاتی هرمز است.
توان اقتصادهای آمریکا و اروپا در برابر شوکهای خاورمیانه
در پاسخ به این پرسش که اقتصادهای آمریکا و اروپا تا چه اندازه توان تحمل شوکهای ناشی از بیثباتی در خاورمیانه را دارند، دکتر محمود جامساز گفت: «اقتصاد آمریکا بهعنوان بزرگترین اقتصاد جهان با حجم تولید ناخالص داخلی ۲۸/۷ تریلیون دلار و تولید حدود ۱۰ میلیون بشکه نفت خام و پالایششده، از توان بسیار بالایی در مقابله با تکانههای اقتصادی برخوردار است؛ اما اتحادیه اروپا متشکل از ۲۷ کشور و بریتانیا، مجموعاً با حدود ۲۳ تریلیون دلار GDP بر اساس دادههای بانک جهانی در ۲۰۲۴، قادر به تابآوری بالا در برابر بحرانها ـ از جمله بحران انرژی ـ نیست؛ زیرا کشورهای عضو از قدرت اقتصادی یکسانی برخوردار نیستند و اتخاذ تصمیمات مشترک و متمرکز مستلزم فرآیندی زمانبر است.»
به باور او، از آنجا که اروپا واردات نفت و گاز خود از خاورمیانه را پس از حمله روسیه به اوکراین و تحریم روسیه به حدود دوبرابر افزایش داده، بیتردید بیثباتی خاورمیانه بحران انرژی در اروپا را در پی خواهد داشت. به همین دلیل بسیاری از کشورهای اروپایی به رهبری فرانسه و انگلستان برای بازگشایی تنگه هرمز، ائتلاف کرده و آمادگی خود را برای همکاری با آمریکا در بازگشایی تنگه و مینروبی، علیرغم مخالفتهای اخیر، اعلام داشتهاند.
با این حال، دکتر جامساز توضیح میدهد که بیتردید استمرار انسداد تنگه هرمز زنجیره تأمین انرژی اروپا را مختل کرده و صنایع را با افزایش هزینه واحد تولید روبهرو میسازد و مقوله بسیار حساس تورم را به چالشی سیاسی، اقتصادی و اجتماعی بدل خواهد کرد.
پیامدهای انسداد تنگه هرمز برای تجارت جهانی و زنجیره تأمین
وی در بخش دیگری با اشاره به پیامدهای اختلال در مسیرهای انرژی مانند تنگه هرمز افزود: «انرژی شریان حیاتی اقتصاد کشورهاست؛ بنابراین کمبود یا نبود انرژی بر تولید ناخالص داخلی، مبادلات تجاری، اشتغال، درآمد ملی، امنیت غذایی و رفاه جوامع اثر کاهنده و سوء داشته و تجارت خارجی و زنجیره تأمین را مختل میسازد.»
به باور این کارشناس اقتصادی، کشورها به تغییرات و نوسانات بهای نفت و گاز بسیار حساساند و نسبت به ادامه انسداد تنگه هرمز و محاصره دریایی جمهوری اسلامی از سوی آمریکا بسیار نگران هستند؛ زیرا توقف جریان ۲۰ میلیون بشکه نفت روزانه و بیش از این مقدار گاز مایع ـ که معادل یکپنجم نفت و گاز جهان است ـ هزینههای سوخت تولید صنایع، خدمات و حملونقل را افزایش داده و از آنجا که توزیع همه کالاها و خدمات از مبدأ تا مقصد مشمول حملونقل است، افزایش قیمت حملونقل منجر به افزایش سطح عمومی قیمتها و در نتیجه تورم میشود.
او ادامه داد: تورم یکی از معیارهای مهم سنجش ثبات اقتصادی و عملکرد دولتهاست و بر رفتار رأیدهندگان بسیار تأثیرگذار است.
بیشترین فشار بر کشورهای در حال توسعه
دکتر محمود جامساز گفتگو با ایراف همچنین درباره تأثیر جنگ و بیثباتی منطقه بر کشورهای در حال توسعه، تصریح کرد: «انرژی از عوامل اصلی و در واقع موتور محرک توسعه اقتصادی کشورهاست. یکپنجم واردات نفت و گاز مایع طبیعی جهان از خاورمیانه و گذرگاه هرمز تأمین میشود. بدیهی است هرگونه اختلالی در تنگه هرمز که منجر به توقف حرکت شناورهای نفتی و کشتیهای تجاری گردد، کشورهای واردکننده و صادرکننده را با بحران کمبود و افزایش قیمتها روبهرو میسازد و زنجیره تأمین جهانی را مختل میکند.»
وی افزود: طبیعی است که کشورهای در حال توسعه بیشترین خسارت را از ناحیه کمبود و افزایش بهای انرژی، مواد پتروشیمی، فلزات، سایر مواد معدنی خام، محصولات فرآوریشده و مواد اولیه و کالاهای اساسی ـ بهویژه غذایی ـ که از این گذرگاه عبور میکنند، متحمل میشوند و از توسعه اقتصادی باز میمانند.
به گفته این کارشناس اقتصادی بهطور مثال، تولید برق در بنگلادش ۶۰ درصد و در پاکستان ۳۵ درصد وابسته به گاز مایع طبیعی است که از خاورمیانه وارد میشود. بسته شدن تنگه هرمز تأمین و ناترازی برق این کشورها را با چالشی بزرگ روبهرو میکند که تولیدات صنعتی و کشاورزی، معیشت، اشتغال، حملونقل، تورم و رشد اقتصادی را بهشدت تحت تأثیر آثار مخرب خود قرار خواهد داد و اسباب نارضایتیهای اجتماعی را نیز فراهم خواهد کرد.
دکتر جامساز در پایان تاکید کرد: بهطور کلی کمبود انرژی، کشورهای جهان را اعم از توسعهیافته یا در حال توسعه با بحران اقتصادی روبهرو خواهد ساخت که نتیجه آن کاهش رفاه و بدتر شدن وضعیت زندگی جوامع، بهویژه کشورهای فقیر است.
لازم به ذکر است که تنگه هرمز یکی از مهمترین گذرگاههای راهبردی انرژی در جهان به شمار میرود و بخش قابل توجهی از صادرات نفت و گاز مایع خاورمیانه از طریق آن به بازارهای جهانی منتقل میشود. این آبراه باریک که خلیج فارس را به دریای عمان و آبهای آزاد متصل میکند، نقشی حیاتی در تأمین انرژی اقتصادهای بزرگ و همچنین بسیاری از کشورهای در حال توسعه دارد.
به همین دلیل هرگونه تنش ژئوپلیتیکی، ناامنی دریایی یا اختلال در عبور نفتکشها و کشتیهای تجاری از این مسیر میتواند بهسرعت بازارهای جهانی انرژی، هزینههای حملونقل و زنجیرههای تأمین بینالمللی را تحت تأثیر قرار دهد و پیامدهای اقتصادی گستردهای در سطح جهان ایجاد کند.
