به گزارش ایراف، خط لوله انتقال گاز ترکمنستان به جنوب آسیا از مسیر افغانستان، پاکستان و هند موسوم به «تاپی»، پس از چند دهه تأخیر به مرحله تازه‌ای از پیشرفت رسیده است.
مقام‌های ترکمنستان روز یکشنبه ۲۴ آبان (۱۵ نوامبر) اعلام کردند که عملیات احداث این خط لوله به محدوده غرب شهر هرات رسیده و قرار است بخش فعلی آن تا پایان سال ۲۰۲۶ به بهره‌برداری برسد.
این موضوع در اواخر اکتبر و در جریان یک نشست انرژی در عشق‌آباد، پایتخت ترکمنستان، اعلام شد.
تصاویر ماهواره‌ای ثبت‌شده در هفتم نوامبر نیز پیشرفت عملیات احداث خط لوله از مرز ترکمنستان تا نقطه‌ای در حدود ۲۲ کیلومتری غرب منطقه صنعتی هرات را نشان می‌دهد.
پروژه تاپی با طول تقریبی یک‌هزار و ۸۰۰ کیلومتر، با هدف انتقال گاز طبیعی میدان عظیم «غالکنیش» ترکمنستان به افغانستان، پاکستان و هند طراحی شده است.
ایده اجرای این طرح از دهه ۱۹۹۰ میلادی مطرح بود، اما جنگ و ناامنی در افغانستان، اختلاف‌های سیاسی میان کشورهای مشارکت‌کننده و دشواری‌های اقتصادی، بارها مانع پیشرفت آن شد.
هزینه اجرای کامل این پروژه حدود ۱۰ میلیارد دلار برآورد شده است. ترکمنستان تاکنون نزدیک به ۶۰۰ میلیون دلار برای احداث بخش منتهی به هرات هزینه کرده و تلاش دارد با تکمیل این مرحله، زمینه را برای توسعه مسیر به سمت جنوب افغانستان فراهم کند.
افزایش اهمیت تاپی در معادلات انرژی منطقه
تحولات بازار انرژی و اختلال در مسیرهای انتقال انرژی از خلیج فارس، بار دیگر توجه پاکستان را به اهمیت مسیرهای جایگزین تأمین گاز جلب کرده است.
در همین زمینه، فریال لغاری، سفیر پاکستان در ترکمنستان، در نشست اخیر عشق‌آباد بر تعهد اسلام‌آباد به پیشبرد پروژه تاپی تأکید کرد.
با این حال، کارشناسان معتقدند ادامه طرح به مشارکت مالی کشورهای دیگر نیاز دارد و سرمایه‌گذاری احتمالی چین می‌تواند در تأمین هزینه‌های سنگین مراحل بعدی نقش تعیین‌کننده‌ای داشته باشد.
مقام‌های حکومت طالبان نیز پیش‌تر از آمادگی برای بررسی مشارکت روسیه در سرمایه‌گذاری این پروژه خبر داده‌اند.
تکمیل تاپی می‌تواند علاوه بر تأمین بخشی از نیاز انرژی افغانستان، درآمد قابل‌توجهی از محل حق ترانزیت برای این کشور ایجاد کند.
بر اساس طرح اولیه، افغانستان حدود پنج درصد از گاز انتقالی را دریافت می‌کند و سهم باقی‌مانده به‌طور مساوی میان پاکستان و هند تقسیم خواهد شد.
موانع فنی، ناامنی و تردید درباره ثبات سیاسی
با وجود پیشرفت عملیات در محدوده هرات، اجرای پروژه با موانع متعددی روبه‌رو بوده است.
وجود مهمات منفجرنشده در بخش‌هایی از مسیر، دشواری‌های فنی عملیات لوله‌گذاری و محدودبودن مشارکت نیروی کار متخصص افغان از جمله مشکلات گزارش‌شده در روند ساخت این خط لوله است. بخش عمده عملیات مهندسی تاکنون توسط متخصصان ترکمنستان و با تجهیزات این کشور انجام شده است.
با این حال، چالش‌های امنیتی و سیاسی به‌مراتب فراتر از مشکلات فنی هستند. عبور بخش عمده مسیر تاپی از خاک افغانستان و ادامه آن به سمت پاکستان، اجرای پروژه را به وضعیت امنیتی و ثبات سیاسی در این دو کشور وابسته کرده است.
تداوم تنش‌ها میان حکومت طالبان و پاکستان، درگیری‌های مرزی و اختلاف‌های سیاسی دو طرف، نگرانی‌هایی درباره امنیت مسیر انتقال گاز و حفاظت از تأسیسات زیربنایی ایجاد کرده است.
از سوی دیگر، نبود اطمینان درباره ثبات بلندمدت سیاسی و امنیت سرمایه‌گذاری در افغانستان نیز می‌تواند مشارکت شرکت‌ها و سرمایه‌گذاران خارجی را با تردید مواجه کند.
این نگرانی‌ها در شرایطی مطرح می‌شود که بخش‌هایی از مسیر پیش‌بینی‌شده تاپی در جنوب افغانستان و مناطق مرزی پاکستان قرار دارند و هرگونه تشدید ناامنی می‌تواند روند احداث، نگهداری و بهره‌برداری از خط لوله را با اختلال روبه‌رو کند.
آینده نامعلوم؛ پاکستان و هند همچنان حلقه‌های تعیین‌کننده
در کنار ملاحظات امنیتی، تأمین منابع مالی و جلب مشارکت عملی کشورهای مقصد از مهم‌ترین موانع پیش روی این پروژه است.
در سال‌های گذشته، علاقه‌مندی پاکستان و هند به اجرای تاپی کاهش یافته و همین مسئله تردیدهایی درباره تعهد بلندمدت این کشورها ایجاد کرده است.
از سوی دیگر، هنوز مشخص نیست ترکمنستان چگونه منابع مالی مورد نیاز برای احداث صدها کیلومتر باقی‌مانده خط لوله را تأمین خواهد کرد.
مشارکت احتمالی چین یا روسیه نیز تاکنون به تعهد مالی مشخص و برنامه اجرایی روشنی تبدیل نشده است.
در مجموع، نزدیک‌شدن خط لوله تاپی به هرات را می‌توان پیشرفتی در مرحله نخست این طرح دانست، اما این اتفاق به معنای تضمین تکمیل پروژه و اتصال ترکمنستان به بازارهای پاکستان و هند نیست.
بی‌ثباتی سیاسی، نگرانی‌های امنیتی، تنش‌های کابل و اسلام‌آباد، نبود تضمین‌های مالی و تردید درباره مشارکت بلندمدت کشورهای ذی‌نفع، همچنان موانع اصلی تحقق این طرح هستند.
به همین دلیل، حتی اگر بخش منتهی به هرات طبق برنامه به بهره‌برداری برسد، تحقق هدف اصلی تاپی یعنی تبدیل افغانستان به مسیر پایدار انتقال گاز به جنوب آسیا، به حل مجموعه‌ای از اختلاف‌های سیاسی و امنیتی و تأمین سرمایه مورد نیاز وابسته خواهد بود؛ مسائلی که هنوز چشم‌انداز روشنی برای آنها وجود ندارد.
