به گزارش ایراف، در پی یکی از فشردهترین و پرمخاطرهترین ادوار دیپلماسی پنهان و آشکار در فلات غرب آسیا، شامگاه ۲۴ خرداد ۱۴۰۵ (۱۴ ژوئن ۲۰۲۶)، بیانیه رسمی دبیرخانه شورای عالی امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران و همزمان موضعگیری رسمی رئیسجمهور ایالات متحده، نهایی شدن «یادداشت تفاهم اسلامآباد» و توقف فوری و دائمی جنگ در تمامی جبههها را اعلام کردند؛ توافقی جامع و ۱۴ مادهای که با عقبنشینی واشنگتن از شروط پیشین، تثبیت موازنه هستهای ایران، لغو محاصره دریایی بنادر و بازگشایی فرآیند ناوبری بدون عوارض در تنگه هرمز همراه شده و نظم ژئوپلیتیکی جدیدی را در منطقه رقم زده است.
گشایش دریایی در هرمز؛ ابعاد اقتصادی و موازنه فرامنطقهای
بر اساس مفاد منتشر شده از این سند راهبردی، ایالات متحده متعهد شده است که فوراً به محاصره دریایی بنادر ایران پایان داده و فرآیند ناوبری بدون عوارض در تنگه هرمز را به رسمیت بشناسد. دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، در مصاحبه اختصاصی شامگاه ۲۴ خرداد خود با نیویورک تایمز، این تفاهمنامه را «دیواری نفوذناپذیر در برابر تسلیحاتی شدن برنامه هستهای ایران» توصیف کرد [۱]. با این حال، کالبدشکافی بندهای فنی سند، از عقبنشینی آشکار واشنگتن از شروط پیشین حکایت دارد.
روزنامه وال استریت ژورنال در تحلیل ابعاد اقتصادی این بازگشایی و چرخش موضع کاخ سفید فاش کرد که انگیزههای اقتصادی درونساختاری آمریکا، عامل شتابدهنده این توافق بودهاند:«آمارهای محرمانه خزانهداری آمریکا به طبقه متوسط نشان میداد که افزایش بهای انرژی در پی انسداد تنگه هرمز، بخش اعظمی از رشد دستمزدها را در ایالات متحده بلعیده است.
اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، صراحتاً در نشست کابینه اعتراف کرد که تداوم این وضعیت میتواند به رکورد تورمی جدیدی منجر شود. بر اساس پیشنویس تفاهمنامه، واشنگتن نه تنها با تعلیق تحریمهای فروش نفت و محصولات پتروشیمی موافقت کرده، بلکه فرآیند آزادسازی ۲۵ میلیارد دلار از داراییهای مسدود شده ایران را پذیرفته است؛ مشروط بر اینکه ایران اورانیوم غنیشده ۶۰ درصد خود را در داخل کشور رقیق کند. این یعنی واشنگتن عملاً زیرساخت و دانش بومی غنیسازی ایران را تثبیت شده دیده است» [۲].
همزمان، پایتختهای اروپایی که نگران نفوذ فزاینده چین و روسیه در ساختارهای پساجنگ منطقه بودند، به سرعت به این رویداد واکنش نشان دادند. خبرگزاری رویترز گزارش داد که کییر استارمر، نخستوزیر بریتانیا و امانوئل مکرون، رئیسجمهوری فرانسه، در بیانیهای مشترک اعلام کردند آمادهاند در قالب یک ماموریت مستقل بینالمللی، به پاکسازی مینها در تنگه هرمز کمک کنند تا امنیت ناوبری انرژی جهان تضمین شود [۳].
کارشکنی در تلآویو؛ ترور ضاحیه و هراس اسرائیل از انزوای استراتژیک
ساعتهای پایانی منتهی به امضای الکترونیکی توافق، با تنشهای شدید میدانی همراه بود. ارتش اسرائیل در بامداد ۲۴ خرداد، دست به یک حمله موشکی سنگین به ضاحیه بیروت زد که منجر به شهادت علی الحاج، از فرماندهان ارشد مقاومت شد. این اقدام نظامی، از سوی ناظران بینالمللی به عنوان تلاش آشکار کابینه بنیامین نتانیاهو برای انفجار اتاق مذاکرات آنلاین و وتو کردن بند مربوط به آتشبس لبنان ارزیابی شد. شبکه فاکس نیوز در گزارشی به نقل از منابع کاخ سفید اعلام کرد که ترامپ از این زمانبندی به شدت خشمگین شده و این حمله را اقدامی برای تحتالشعاع قرار دادن دستاورد دیپلماتیک خود دانسته است [۴].
نشریه آکسیوس به نقل از مقامات بلندپایه دیپلماتیک، جزئیات شکاف بیسابقه میان واشنگتن و تلآویو را اینگونه روایت کرد: بنیامین نتانیاهو در یک تماس تلفنی فشرده ۲۸ دقیقهای با ترامپ, صراحتاً اعلام کرد که تلآویو خود را به بندهای آتشبس تفاهمنامه اسلامآباد متعهد نمیداند و عقبنشینی از جنوب رود لیتانی را نمیپذیرد. این موضعگیری انزواطلبانه، موجی از انتقادات را در داخل اسرائیل برانگیخت؛ به طوری که یائیر لاپید، نخستوزیر سابق اسرائیل، با متهم کردن نتانیاهو به رقم زدن تکاندهندهترین شکست سیاست خارجی تاریخ اسرائیل، تاکید کرد که کابینه نتانیاهو نتوانست آمریکاییها را به نابودی تاسیسات نفتی و هستهای ایران متقاعد کند و مسئله توانمندی موشکهای بالستیک ایران نیز کاملاً از مذاکرات حذف شده است» [۵].
تقابل در ثانیههای پایانی؛ موازنه میدانی و افق پساجنگ
شواهد میدانی نشان میدهد که دو طرف تا آخرین دقایق پیش از تایید سند، بر دکترین «مذاکره روی خط آتش» پایبند بودهاند. گزارشهای محلی از جنوب ایران تایید کردند که در ساعت ۳:۳۲ بامداد ۲۴ خرداد، صدای انفجارهای مهیبی در شرق سیریک (محدوده اسکله طاهرویی) شنیده شده است. همزمان، ستاد فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) در بیانیهای مدعی شد که پدافند موشکی این کشور چند فروند پهپاد انتحاری را که از سواحل هرمزگان به سمت مسیرهای ناوبری بینالمللی در حرکت بودند، رهگیری و منهدم کرده است [۶]. این تبادل آتش پایانی، وزنکشی نهایی طرفین برای تثبیت خطوط بازدارندگی بود.
در بعد داخلی، مسعود پزشکیان، رئیسجمهور، این توافق را کاملاً در راستای مصوبات شورای عالی امنیت ملی و حفظ منافع عالیه نظام ارزیابی کرد. عباس عراقچی، وزیر امور خارجه نیز با رد شروط تحمیلی اولیه غرب، تاکید کرد که پایداری میدانی و اقتدار موشکی کشور، ابزار اصلی تیم دیپلماسی برای وادار کردن طرف مقابل به عقبنشینی بود [۷].
هرچند ایالات متحده تلاش دارد با ابزارهای نوین نظیر دستور فوری وزارت بازرگانی (به هدایت هوارد لاتنیک) مبنی بر تحریم و قطع دسترسی کاربران بر اساس ملیت به مدلهای هوش مصنوعی پیشرفته (نظیر Fable 5 و Mythos 5)، رویارویی را به فاز «قرنطینه تکنولوژیک» ببرد [۸]، اما تثبیت موقعیت ژئوپلیتیکی ایران در تفاهمنامه اسلامآباد، دست برتر را به تهران داده است. طبق جدول زمانبندی رسمی، مراسم امضای حضوری این سند با حضور وزرای خارجه طرفین، در روز جمعه ۲۹ خرداد ۱۴۰۵ (۱۹ ژوئن ۲۰۲۶) در کشور سوئیس برگزار خواهد شد.
منابع و پیوستهای استراتژیک
[۱] مصاحبه اختصاصی دونالد ترامپ با روزنامه نیویورک تایمز؛ مورخ ۲۴ خرداد ۱۴۰۵ (۱۴ ژوئن ۲۰۲۶) – تبیین دیدگاه کاخ سفید درباره ابعاد نظارتی بخش هستهای توافق اسلامآباد.
[۲] گزارش تحلیلی روزنامه وال استریت ژورنال (The Wall Street Journal)؛ نسخه چاپ صبح ۱۴ ژوئن ۲۰۲۶ – افشای گزارش محرمانه خزانهداری آمریکا به قلم اسکات بسنت درباره اثرات تورمی انسداد تنگه هرمز بر دستمزد طبقه متوسط آمریکا و جزئیات بند آزادسازی ۲۵ میلیارد دلاری.
[۳] گزارش خبری خبرگزاری رویترز (Reuters)؛ ۲۴ خرداد ۱۴۰۵ – بیانیه مشترک نخستوزیر بریتانیا (کییر استارمر) و رئیسجمهور فرانسه (امانوئل مکرون) در خصوص آمادگی برای عملیات مینزدایی پساآتشبس در خلیج فارس.
[۴] واکاوی میدانی شبکه خبری فاکس نیوز (Fox News)؛ گزارش بخش سیاسی، مورخ ۱۴ ژوئن ۲۰۲۶ – بازتاب خشم کاخ سفید از حمله ارتش اسرائیل به ضاحیه بیروت و تاثیر آن بر زمانبندی دیپلماتیک ترامپ.
[۵] گزارش اختصاصی نشریه آکسیوس (Axios)؛ به قلم باراک راوید، مورخ ۱۴ ژوئن ۲۰۲۶ – افشای جزئیات مکالمه تلفنی ۲۸ دقیقهای نتانیاهو و ترامپ و بیانیه انتقادی یائیر لاپید مبنی بر شکست راهبردی تلآویو.
[۶] بیانیه رسمی ستاد فرماندهی مرکزی ایالات متحده (CENTCOM)؛ بامداد ۲۴ خرداد ۱۴۰۵ – گزارش درگیری پدافندی در شرق سیریک و اسکله طاهرویی.
[۷] بیانیه مطبوعاتی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران؛ پایگاه اطلاعرسانی وزارت خارجه، ۲۴ خرداد ۱۴۰۵ – تشریح دستاوردهای توافق توسط عباس عراقچی.
[۸] گزارش دیدهبان فناوری نشریه فارن پالیسی (Foreign Policy)؛ مورخ ژوئن ۲۰۲۶ – بررسی دستورالعمل هوارد لاتنیک (وزیر بازرگانی آمریکا) در خصوص تحریمهای نوین بیولوژیک و هوش مصنوعی بر پایه ملیت اپراتورها.
