به گزارش ایراف، مستند «فضانورد فراموششده» (Forgotten Spaceman) ساخته الهام احساس، فیلمساز افغانتبار، روایتی از زندگی عبدالاحد مومند، نخستین و تنها شهروند افغانستان است که تاکنون به فضا سفر کرده است؛ مردی که در اوج جنگ و بحران سیاسی افغانستان، با سفر به مدار زمین یکی از کمنظیرترین لحظات تاریخ معاصر این کشور را رقم زد.
این مستند کوتاه با مدت زمان ۱۶ دقیقه و ۱۰ ثانیه، با حمایت ریز احمد، بازیگر و تهیهکننده شناختهشده، ساخته شده و تلاش میکند فراتر از بازگویی یک مأموریت فضایی، پیوند میان تاریخ، هویت ملی، مهاجرت و تجربه تبعید را به تصویر بکشد.
بر اساس گزارش وبسایت «هومگروون» که ۱۸ نوامبر ۲۰۲۶ منتشر شده، داستان فیلم از یک رویداد تاریخی در ۱۹ اوت ۱۹۸۸ آغاز میشود؛ زمانی که عبدالاحد مومند، خلبان ۲۹ ساله نیروی هوایی افغانستان، سوار بر فضاپیمای سایوز تیام-۶ اتحاد جماهیر شوروی راهی فضا شد.
او در جریان این مأموریت ۹ روز را در ایستگاه فضایی میر سپری کرد و به نخستین شهروند افغانستان تبدیل شد که به فضا سفر کرده است.
از پرواز تاریخی تا ثبت زبان پشتو در فضا
مأموریت فضایی مومند تنها یک دستاورد علمی برای افغانستان نبود؛ بلکه در شرایطی که این کشور با جنگ و بیثباتی سیاسی مواجه بود، به نمادی از امید و امکان پیشرفت تبدیل شد.
یکی از بخشهای قابلتوجه این مأموریت، تماس تلفنی مومند با مادرش به زبان پشتو از ایستگاه فضایی بود؛ رویدادی که زبان پشتو را در شمار زبانهای استفادهشده در ارتباطات فضایی قرار داد.
او همچنین در طول اقامت خود در ایستگاه فضایی میر برای همکارانش چای افغانی آماده کرد؛ جزئیاتی که در مستند نیز بهعنوان بخشی از هویت فرهنگی این فضانورد مورد توجه قرار گرفته است.
با این حال، تحولات سیاسی افغانستان در سالهای بعد، سرنوشت این دستاورد تاریخی را نیز تحت تأثیر قرار داد.
یک سال پس از سفر مومند، نیروهای شوروی از افغانستان خارج شدند و کشور بهتدریج وارد دورهای طولانی از جنگ داخلی، مداخله خارجی و بیثباتی شد.
در نتیجه، داستان فضانوردی که روزگاری نماد غرور ملی افغانستان بود، بهتدریج از حافظه عمومی فاصله گرفت.
کشف یک عکس قدیمی؛ نقطه آغاز روایت شخصی فیلمساز
یکی از مهمترین ویژگیهای مستند «فضانورد فراموششده»، پیوند داستان مومند با زندگی شخصی الهام احساس است.
احساس هنگام تحقیق درباره زندگی این فضانورد، به تصویری آرشیوی برخورد که در آن پدرش، روزنامهنگار افغان، پس از بازگشت مومند به کابل با او مصاحبه کرده بود.
این کشف، مسیر روایت مستند را تغییر داد؛ چراکه مشخص شد سرنوشت این دو مرد، با وجود تفاوتهای حرفهای و اجتماعی، در نهایت به تجربه مشترک مهاجرت و تبعید گره خورده است.
پدر احساس پس از تحولات افغانستان و سقوط کابل، به همراه خانواده راهی انگلیس شد و مومند نیز در سال ۱۹۹۲، در پی جنگ داخلی، به آلمان مهاجرت کرد و تا پایان عمر در این کشور ماند.
عبدالاحد مومند در ۲۱ ژوئن ۲۰۲۶ در شهر اشتوتگارت آلمان درگذشت. او هنگام مرگ ۶۷ سال داشت.

تبعید؛ حمل یک سرزمین در حافظه و وجود انسان
الهام احساس در این مستند، داستان یک فضانورد را به بستری برای پرداختن به تجربه گستردهتر مهاجرت اجباری افغانستانیها تبدیل کرده است.
او در بخشی از روایت فیلم، درباره تجربه دوری از وطن میگوید: «دلتنگی برای خانه واژه مناسبی برای توصیف این احساس نیست؛ مثل این است که کشوری را در سینهات حمل کنی، اما هرگز جایی برای گذاشتن آن پیدا نکنی.»
این جمله، یکی از محورهای اصلی اثر را شکل میدهد؛ روایتی درباره انسانهایی که با ترک سرزمین مادری، نهتنها خانه و موقعیت اجتماعی خود، بلکه بخشی از آیندهای را که برای زندگیشان تصور کرده بودند، از دست میدهند.
در این چارچوب، زندگی مومند و خانواده احساس به دو روایت موازی تبدیل میشود؛ یکی مردی که از فضا به زمین بازگشت، اما در ادامه ناچار به ترک وطن شد و دیگری خانوادهای که جنگ، مسیر زندگی و حرفهاش را تغییر داد.
فیلم همچنین به افغانستانی میپردازد که میتوانست مسیر متفاوتی را تجربه کند؛ کشوری که در دهه ۱۹۸۰ شهروندی را به فضا فرستاد، اما سالهای بعد با جنگهای متوالی و بحرانهای سیاسی، بسیاری از فرصتهای توسعه و پیشرفت را از دست داد.

حضور در جشنوارههای بینالمللی و حمایت ریز احمد
مستند «فضانورد فراموششده» در جشنواره فیلم لوکارنو ۲۰۲۶، جشنواره بینالمللی فیلم تورنتو و جشنواره فیلم لندن وابسته به مؤسسه فیلم بریتانیا به نمایش درآمده است.
این اثر همچنین در جشنواره بینالمللی مستند آمستردام (IDFA) در سال ۲۰۲۶ در بخش «Best of Fests» حضور داشته است.
بر اساس اطلاعات پایگاه فیلمهای شورای فرهنگی بریتانیا، مدت زمان دقیق فیلم ۱۶ دقیقه و ۱۰ ثانیه است و الهام احساس علاوه بر کارگردانی، نگارش فیلمنامه و تدوین آن را نیز بر عهده داشته است.
ریز احمد، بازیگر و تهیهکننده بریتانیاییـپاکستانی، از حامیان این پروژه است.
جک توماس اوبراین از شرکت فیلمسازی «Sixteen Films» و ربکا اوبراین نیز در بخش تولید اجرایی این مستند مشارکت داشتهاند. شرکت Sixteen Films با کن لوچ، فیلمساز سرشناس انگلیسی، شناخته میشود.
الهام احساس پیش از این نیز با فیلم کوتاه «زرد» (Yellow) مورد توجه قرار گرفته بود؛ اثری که نامزدی جایزه بفتا را به دست آورد و در مسیر رقابتهای اسکار ۲۰۲۴ نیز مطرح شد.
«فضانورد فراموششده» در نهایت، تنها مستندی درباره نخستین فضانورد افغانستان نیست؛ بلکه تلاشی برای بازگرداندن یک نام به حافظه تاریخی و طرح پرسشی درباره سرنوشت نسلی است که جنگ و تبعید، رؤیاهایش را دگرگون کرده است.
فیلم با بازگشت به پرسشی که پدر احساس سالها پیش در مصاحبه با مومند مطرح کرده بود، به پایان میرسد: آیا فضانوردان در فضا خواب میبینند؟ آیا خواب خانه را میبینند؟
پرسشی ساده اما تأملبرانگیز که در این مستند، از مرزهای فضا فراتر میرود و به تجربه مشترک میلیونها مهاجر و آواره در سراسر جهان پیوند میخورد.





