به گزارش ایراف، مراسم نقد، بررسی، معرفی و رونمایی کتاب «فاجعه دیورند» نوشته راجیو دوگرا و ترجمه دکتر سیدبهرام موسوی، روز چهارشنبه ۲۰ آبان، در سالن همایش مجتمع ناشران قم برگزار شد.
از کیفیت انتشار تا محتوای تاریخی
محمدحنیف طاهری، نویسنده و پژوهشگر فلسفه و اندیشه سیاسی، در ابتدای سخنان خود، بر اهمیت برگزاری نشست‌های نقد و بررسی کتاب تأکید کرد و این برنامه‌ها را سنتی ارزشمند در فضای علمی و فرهنگی دانست که باید بیش از گذشته مورد توجه ناشران، نویسندگان و مترجمان قرار گیرد.
وی با تفکیک مسئولیت ناشر، مترجم و نویسنده، گفت که ارزیابی یک اثر مکتوب باید در سه سطح انجام شود؛ کیفیت ظاهری و فنی کتاب که به عملکرد ناشر مربوط است، کیفیت ترجمه که مسئولیت مترجم را در بر می‌گیرد و در نهایت محتوای اثر که باید از منظر علمی و فکری بررسی شود.
این پژوهشگر با ارزیابی مثبت از کیفیت انتشار کتاب «فاجعه دیورند»، ویژگی‌هایی مانند قطع رقعی، جلد سخت، صفحه‌آرایی و حروف‌چینی مناسب را از نقاط قوت آن برشمرد و عملکرد انتشارات عرفان را در آماده‌سازی و انتشار کتاب حرفه‌ای توصیف کرد.
وی همچنین ترجمه سیدبهرام موسوی را روان و قابل‌فهم دانست و گفت که مترجم در توضیح مفاهیم و اصطلاحات تخصصی تلاش مناسبی داشته است. با این حال، به گفته طاهری، درج نشدن معادل لاتین برخی اسامی، عناوین و مکان‌ها از کاستی‌های ترجمه است که بهتر است در چاپ‌های بعدی برطرف شود.
طاهری عنوان «فاجعه دیورند» را نیز انتخابی گویا و جذاب دانست و اظهار کرد که این عنوان، فارغ از معادل دقیق عنوان اصلی، می‌تواند پیامدهای تاریخی و سیاسی ترسیم این خط مرزی برای مردم افغانستان، به‌ویژه پشتون‌ها، را بازتاب دهد.
سه پرسش درباره توافق‌نامه دیورند
طاهری در بخش اصلی سخنان خود، برای تحلیل موضوع خط دیورند سه پرسش اساسی مطرح کرد: چرا خط دیورند میان افغانستان و هند بریتانیایی ترسیم شد؟ این توافق در چه شرایطی میان مورتیمر دوراند و عبدالرحمان خان به امضا رسید؟ و در نهایت، چه راهکاری برای حل این چالش تاریخی میان افغانستان و پاکستان وجود دارد؟
وی با اشاره به تحلیل‌های راجیو دوگرا گفت که درباره انگیزه‌ها و شرایط انعقاد این توافق‌نامه، فرضیه‌ها و گمانه‌زنی‌های مختلفی مطرح شده است.
به گفته طاهری، توافق‌نامه دیورند در سال ۱۸۹۳ میلادی میان مورتیمر دیورند، دیپلمات بریتانیایی، و عبدالرحمان خان، امیر وقت افغانستان، در شرایطی منعقد شد که حکومت افغانستان از نظر اقتصادی و سیاسی در موقعیت ضعیف‌تری نسبت به امپراتوری بریتانیا قرار داشت.
وی وابستگی مالی عبدالرحمان خان به بریتانیا و نیاز حکومت او به تأمین هزینه‌های نظامی و اداره کشور را از جمله عوامل احتمالی تأثیرگذار بر پذیرش این توافق دانست. همچنین شرایط جسمانی و روانی امیر، سطح سواد و ناآشنایی او با زبان انگلیسی از دیگر موضوعاتی بود که به گفته طاهری، در تحلیل‌های مطرح‌شده درباره این قرارداد مورد توجه قرار گرفته است.
این پژوهشگر با اشاره به رقابت بریتانیا و روسیه تزاری در قرن نوزدهم، موقعیت جغرافیایی افغانستان میان این دو قدرت را یکی از عوامل مهم در شکل‌گیری تحولات آن دوره دانست و گفت که افغانستان در آن زمان به دلیل موقعیت راهبردی خود، در معرض فشارهای سیاسی و ژئوپلیتیکی قدرت‌های بزرگ قرار داشت.
وی همچنین با اشاره به شیوه حکمرانی عبدالرحمان خان، استبداد و خشونت‌های گسترده دوران حکومت او را از عواملی دانست که باید در بررسی شرایط انعقاد توافق‌نامه دیورند مورد توجه قرار گیرد.
فرضیه انتقام‌جویی بریتانیا از افغان‌ها
طاهری در ادامه به یکی دیگر از فرضیه‌های مطرح‌شده درباره ترسیم خط دیورند، یعنی انگیزه انتقام‌جویی بریتانیا از افغان‌ها و به‌ویژه پشتون‌ها، اشاره کرد.
وی با یادآوری جنگ‌های افغانستان و بریتانیا و مقاومت نیروهای افغان در برابر امپراتوری بریتانیا گفت که در برخی روایت‌ها، ترسیم این خط مرزی اقدامی برای جبران شکست‌های نظامی و انتقام از مردمی دانسته شده است که در برابر نفوذ و حضور بریتانیا ایستادگی کرده بودند.
به گفته وی، این فرضیه نیز در کنار عواملی مانند وابستگی مالی حکومت افغانستان و رقابت قدرت‌های بزرگ، از جمله موضوعاتی است که برای شناخت زمینه‌های تاریخی توافق‌نامه دیورند باید بررسی شود.
دیورند؛ مسئله‌ای قومی یا مطالبه‌ای ملی؟
سخنران نشست در بخش دیگری از سخنان خود به تفاوت دیدگاه گروه‌های مختلف جامعه افغانستان درباره مسئله دیورند پرداخت و گفت که برای بررسی این موضوع باید میان نگاه پشتون‌های افغانستان و رویکرد عمومی جامعه افغانستان تمایز قائل شد.
وی توضیح داد که از منظر پشتون‌های افغانستان، به‌ویژه ساکنان مناطق قبایلی، خط دیورند با تجربه‌های تاریخی تلخ، تحقیرها و فشارهای واردشده از سوی دولت پاکستان پیوند خورده است؛ به همین دلیل، کنار گذاشتن این مسئله برای آنان دشوار است.
طاهری در مقابل، دو نوع نگاه را در میان سایر گروه‌های قومی افغانستان قابل تصور دانست. نخست، رویکرد ملی که بر اساس آن مسئله دیورند با هویت، تمامیت و غرور ملی افغانستان ارتباط پیدا می‌کند و فراتر از تعلقات قومی است.
در رویکرد دوم، موضوع از منظر هویت‌های قومی بررسی می‌شود؛ به این معنا که ممکن است در میان تاجیک‌ها، هزاره‌ها و ازبیک‌ها، خط دیورند به اندازه‌ای که برای پشتون‌ها اهمیت دارد، موضوعیت نداشته باشد و بیشتر به‌عنوان مسئله‌ای مرتبط با تاریخ و مطالبات پشتون‌ها تلقی شود.
وی با طرح این تفاوت دیدگاه‌ها، بر ضرورت شکل‌گیری یک نگاه مشترک ملی برای مواجهه با مسئله دیورند تأکید کرد.
حکومت ملی و فراقومی؛ راهکار پیگیری مسئله دیورند
طاهری در جمع‌بندی سخنان خود، شکل‌گیری حکومت ملی و فراقومی را مهم‌ترین پیش‌شرط پیگیری مسئله دیورند دانست و گفت که هیچ حکومت انحصاری و تک‌قومی، حتی اگر از پشتون‌ها تشکیل شده باشد، نمی‌تواند به‌تنهایی این چالش تاریخی را حل کند.
وی با اشاره به حکومت طالبان اظهار کرد که ساختار انحصاری و تک‌قومی این حکومت، امکان تبدیل مسئله دیورند به یک مطالبه فراگیر ملی را محدود می‌کند.
به گفته این پژوهشگر، پیگیری چنین موضوعی نیازمند حکومتی است که از حمایت عمومی برخوردار باشد و بتواند نمایندگی‌کننده اقوام و گروه‌های مختلف جامعه افغانستان باشد؛ زیرا بدون اجماع داخلی و پشتوانه ملی، امکان مواجهه مؤثر با پاکستان وجود نخواهد داشت.
طاهری همچنین با اشاره به قدرت سیاسی و راهبردی پاکستان گفت که این کشور در حدود نیم‌قرن گذشته با اتخاذ سیاست‌های دوگانه در روابط منطقه‌ای و بین‌المللی توانسته است موقعیت خود را حفظ کند و در تعامل با قدرت‌های بزرگ و کشورهای همسایه، از ظرفیت‌های سیاسی خود بهره ببرد.
وی پاکستان را میراث‌دار ساختارهای سیاسی و راهبردی استعمار بریتانیا توصیف کرد و تأکید کرد که این کشور از توان قابل توجهی برخوردار است؛ بنابراین، حل مسئله دیورند از سوی حکومت‌های ضعیف و فاقد پشتوانه ملی، به‌ویژه حکومت‌های انحصاری، واقع‌بینانه نیست.
این نشست با بررسی ابعاد تاریخی، سیاسی و هویتی توافق‌نامه دیورند و تأکید بر ضرورت شکل‌گیری اجماع ملی در افغانستان به پایان رسید. کتاب «فاجعه دیورند» نیز با پرداختن به زمینه‌های تاریخی ترسیم این خط مرزی، فرصتی برای بازخوانی یکی از مناقشه‌برانگیزترین موضوعات تاریخ معاصر افغانستان و روابط این کشور با پاکستان فراهم می‌کند.
