به گزارش ایراف، روزنامه پاکستانی «Friday Times»، در گزارشی که روز پنجشنبه ۲۱ آبان (۱۲ نوامبر ۲۰۲۶) به قلم مجیب‌الله منتشر شده، تغییر مسیر تجارت افغانستان از پاکستان به سمت ایران و کشورهای آسیای مرکزی، به یکی از چالش‌های مهم اقتصادی و تجاری اسلام‌آباد تبدیل شده است.
این گزارش تأکید می‌کند که پاکستان طی چند دهه گذشته اصلی‌ترین مسیر دسترسی افغانستان به آب‌های آزاد و بازارهای بین‌المللی بوده است.
بازرگانان افغانستان برای واردات کالا از بنادر و جاده‌های پاکستان استفاده می‌کردند و شرکت‌های پاکستانی نیز بخش قابل توجهی از نیازهای بازار افغانستان، از جمله مواد غذایی، دارو، مصالح ساختمانی، ماشین‌آلات و کالاهای مصرفی را تأمین می‌کردند.
با این حال، تشدید اختلافات سیاسی و امنیتی میان دو کشور و بسته‌شدن مکرر گذرگاه‌های مرزی، این روابط تجاری را به‌شدت تحت تأثیر قرار داده و زمینه را برای گسترش مسیرهای جایگزین فراهم کرده است.
بر اساس آمارهای وزارت امور خارجه پاکستان که با استناد به داده‌های اداره درآمد فدرال و بانک مرکزی این کشور در گزارش فرایدی تایمز منتشر شده، صادرات پاکستان به افغانستان در سال مالی ۲۰۲۰-۲۰۲۱ حدود یک میلیارد و ۲۰ میلیون دلار بوده، در حالی که واردات این کشور از افغانستان به ۵۷۷.۵ میلیون دلار می‌رسید.
صادرات پاکستان به افغانستان در سال مالی ۲۰۲۳-۲۰۲۴ نیز به حدود یک میلیارد و ۶۰ میلیون دلار افزایش یافت و در سال مالی ۲۰۲۴-۲۰۲۵ به حدود یک میلیارد و ۳۴۰ میلیون دلار رسید.
با وجود این روند، آمارهای جدید از کاهش چشمگیر مبادلات تجاری حکایت دارد.
بر اساس داده‌های بانک مرکزی پاکستان که روزنامه «دان» منتشر کرده است، صادرات پاکستان به افغانستان در سال مالی ۲۰۲۵-۲۰۲۶ به حدود ۲۴۳.۷ میلیون دلار رسید؛ رقمی که در مقایسه با ۷۸۳.۹ میلیون دلار در سال مالی پیش از آن، نزدیک به ۶۹ درصد کاهش نشان می‌دهد.
واردات پاکستان از افغانستان نیز در همین دوره از ۲۵.۹ میلیون دلار به حدود ۶.۵ میلیون دلار کاهش یافته است.
این ارقام نشان می‌دهد که اختلال در روابط تجاری دو کشور تنها به کاهش صادرات پاکستان محدود نمانده و مبادلات اقتصادی در هر دو جهت را تحت تأثیر قرار داده است.
در بخش ترانزیت نیز کاهش چشمگیری ثبت شده است. بر اساس آماری که روزنامه «دان» منتشر کرده، حجم محموله‌های ترانزیتی افغانستان از مسیر پاکستان در سال مالی ۲۰۲۵-۲۰۲۶ به ۱۱ هزار و ۵۹۲ کانتینر به ارزش تقریبی ۳۶۷ میلیون دلار رسیده است؛ در حالی که پیش از بازگشت طالبان به قدرت در سال ۲۰۲۱، این رقم نزدیک به ۸۹ هزار کانتینر به ارزش حدود پنج میلیارد دلار بود.
همچنین ارزش ترانزیت معکوس، یعنی انتقال کالاهای افغانستان از مسیر پاکستان به کشورهای ثالث، از ۴۵۴ میلیون دلار در سال مالی ۲۰۲۴-۲۰۲۵ به تنها هفت میلیون دلار در سال مالی بعدی کاهش یافته است.
این روند نشان می‌دهد که پاکستان بخش قابل توجهی از نقش پیشین خود در انتقال کالاهای افغانستان به بازارهای خارجی را از دست داده است.
البته ارزش کل محموله‌های ترانزیتی را نباید با درآمد مستقیم پاکستان اشتباه گرفت؛ درآمد اسلام‌آباد از این فعالیت‌ها عمدتاً از محل خدمات بندری، حمل‌ونقل، گمرک، انبارداری و جابه‌جایی کالا تأمین می‌شود.
گسترش مسیرهای تجاری افغانستان از طریق ایران
در مقابل، افغانستان طی سال‌های اخیر تلاش کرده است وابستگی خود به یک مسیر تجاری مشخص را کاهش دهد و از ظرفیت کشورهای همسایه برای دسترسی به بازارهای جهانی استفاده کند.
در این میان، بندر چابهار ایران به یکی از گزینه‌های مهم برای انتقال کالاهای افغانستان تبدیل شده است. همچنین مسیرهای زمینی و ریلی از طریق ازبکستان، ترکمنستان و تاجیکستان، امکان گسترش مبادلات تجاری افغانستان با کشورهای آسیای مرکزی را فراهم کرده‌اند.
بر اساس گزارش فرایدی تایمز، حجم تجارت خارجی افغانستان در سال ۲۰۲۵، با وجود تعطیلی‌های مکرر مرزهای پاکستان، به حدود ۱۳.۹ میلیارد دلار رسید. از این میزان، بیش از ۱۲.۱ میلیارد دلار به واردات و حدود یک میلیارد و ۸۰۰ میلیون دلار به صادرات اختصاص داشت.
این آمار نشان می‌دهد که افغانستان توانسته است با استفاده از مسیرهای جایگزین، جریان تجارت خارجی خود را تا حد زیادی حفظ کند و محدودیت‌های مسیر پاکستان را به مانعی برای توقف کامل مبادلات تجاری تبدیل نکند.
کاهش نقش پاکستان در تجارت با آسیای مرکزی
پیامدهای این تحولات تنها به بازار افغانستان محدود نیست و برنامه‌های پاکستان برای تبدیل‌شدن به یک قطب تجاری و ترانزیتی منطقه‌ای را نیز تحت تأثیر قرار داده است.
اسلام‌آباد امیدوار بود با استفاده از موقعیت جغرافیایی خود و اتصال بنادر دریای عرب به افغانستان، زمینه دسترسی به بازارهای آسیای مرکزی، از جمله ازبکستان، تاجیکستان، ترکمنستان، قرقیزستان و قزاقستان را فراهم کند.
اما اختلال در مسیرهای تجاری افغانستان، اجرای این برنامه را دشوارتر کرده است.
بر اساس آمارهای منتشرشده در گزارش فرایدی تایمز، صادرات پاکستان به پنج کشور آسیای مرکزی در فاصله ژوئیه تا آوریل سال مالی ۲۰۲۵-۲۰۲۶ به حدود ۱۴۸ میلیون دلار کاهش یافته؛ در حالی که این رقم در دوره مشابه سال قبل ۱۶۱.۹ میلیون دلار بود.
در همین حال، پاکستان برای حفظ ارتباط تجاری با بازارهای آسیای مرکزی، بخشی از صادرات خود را از مسیر ایران منتقل می‌کند.
وزارت بازرگانی پاکستان نیز از افزایش صادرات به این منطقه از طریق کریدور ایران خبر داده است؛ با این حال، طولانی‌تر شدن مسیرها و افزایش هزینه‌های حمل‌ونقل همچنان از مشکلات صادرکنندگان پاکستانی به شمار می‌رود.
پیامدهای اقتصادی بسته‌شدن مرزها برای پاکستان و افغانستان
گزارش فرایدی تایمز تأکید می‌کند که بسته‌شدن مرزها تنها به توقف عبور کامیون‌ها و کاهش آمار صادرات محدود نمی‌شود، بلکه زنجیره گسترده‌ای از فعالیت‌های اقتصادی را در دو کشور تحت تأثیر قرار می‌دهد.
رانندگان کامیون، شرکت‌های حمل‌ونقل، کارگزاران گمرکی، انبارداران، صاحبان صنایع و بازرگانان از جمله گروه‌هایی هستند که از اختلال در مبادلات تجاری آسیب می‌بینند.
همچنین توقف طولانی‌مدت کامیون‌ها موجب افزایش هزینه سوخت، انبارداری و حمل کالا می‌شود و در مورد محصولات کشاورزی و مواد غذایی فسادپذیر، احتمال زیان تجاری را افزایش می‌دهد.
در گزارشی دیگر، روزنامه «پرافت» پاکستان نیز روز ۱۲ نوامبر به نقل از وزیر بازرگانی این کشور اعلام کرد که تعلیق تجارت دوجانبه و ترانزیتی با افغانستان، صادرات پاکستان را حدود یک میلیارد دلار کاهش داده است.
جواد پل، دبیر وزارت بازرگانی پاکستان، در نشست کمیته بازرگانی مجلس ملی این کشور، ضمن تأیید پیامدهای اقتصادی محدودیت‌های تجاری، تأکید کرد که ملاحظات امنیت ملی بر منافع اقتصادی اولویت دارد.
او همچنین گفت این محدودیت‌ها دسترسی پاکستان به بازارهای آسیای مرکزی، به‌ویژه برای صادرات محصولات کشاورزی مانند پرتقال و سیب‌زمینی، را مختل کرده است.
در همین نشست اعلام شد که اختلالات ناشی از تنش‌های منطقه‌ای، بسته‌شدن مرزها و افزایش هزینه‌های حمل‌ونقل، در فاصله ژوئیه تا اکتبر حدود ۳۸۷ میلیون دلار به تجارت پاکستان خسارت وارد کرده است.
تغییر مسیرهای تجاری؛ چالشی بلندمدت برای اسلام‌آباد
فرایدی تایمز در بخش پایانی گزارش خود هشدار داده است که مهم‌ترین پیامد تغییر مسیرهای تجاری افغانستان برای پاکستان، احتمال از دست رفتن دائمی مشتریان و روابط اقتصادی شکل‌گرفته طی چند دهه گذشته است.
به نوشته این رسانه، اگر واردکنندگان افغانستان در دوره بسته‌بودن مرزها به تأمین‌کنندگان جدید در ایران، چین یا دیگر کشورها روی بیاورند و مسیرهای جایگزین را تجربه کنند، بازگشایی گذرگاه‌های مرزی لزوماً به معنای بازگشت فوری تجارت به وضعیت گذشته نخواهد بود.
بر این اساس، شرکت‌های پاکستانی برای بازپس‌گیری بازار افغانستان باید بار دیگر با رقبای جدید رقابت کنند؛ موضوعی که می‌تواند بر صنایع دارویی، تولیدکنندگان سیمان، صادرکنندگان مواد غذایی و دیگر بخش‌های اقتصادی پاکستان تأثیر بگذارد.
این گزارش در عین حال تأکید می‌کند که پاکستان همچنان از مزیت‌های جغرافیایی، زیرساخت‌های حمل‌ونقل و نزدیکی به افغانستان برخوردار است و به دلیل فاصله کمتر بنادر کراچی و قاسم از بخش‌هایی از افغانستان، همچنان می‌تواند یکی از مسیرهای مهم تجارت این کشور باشد.
با این حال، به اعتقاد نویسنده گزارش، مزیت جغرافیایی به‌تنهایی برای حفظ جایگاه تجاری کافی نیست و قابلیت اطمینان مسیرهای ترانزیتی، ثبات مقررات و تداوم فعالیت گذرگاه‌های مرزی نیز اهمیت تعیین‌کننده‌ای دارد.
در مجموع، تغییر مسیر تجارت افغانستان به سمت ایران و آسیای مرکزی، علاوه بر فراهم‌کردن گزینه‌های بیشتر برای اقتصاد افغانستان، جایگاه سنتی پاکستان در تجارت منطقه‌ای را با چالش مواجه کرده است؛ چالشی که تداوم آن می‌تواند بر اهداف اسلام‌آباد برای تبدیل‌شدن به پل ارتباطی جنوب آسیا با آسیای مرکزی تأثیر بلندمدت بگذارد.
