به گزارش ایراف، نخستین نشست چهارجانبه ایران، عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان روز ۴ آبان ۱۴۰۵ در تهران برگزار شد. در این نشست، محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران، میزبان خالد بن سلمان، وزیر دفاع عربستان سعودی، عاصم منیر، فرمانده نیروهای مسلح پاکستان و ابراهیم کالین، رئیس سرویس اطلاعات ترکیه بود.
شرکت‌کنندگان توافق کردند که گفت‌وگوها را با هدف تقویت همکاری‌های میان چهار کشور منطقه، به‌ویژه در زمینه صلح و امنیت، ادامه دهند.
این نشست در شرایطی برگزار شد که نگرانی‌ها درباره احتمال ازسرگیری درگیری میان ایران و آمریکا، ادامه تنش‌ها در خاورمیانه و پیامدهای گسترش جنگ برای کشورهای منطقه افزایش یافته است. از سوی دیگر، پیمان دفاعی مکه و چشم‌انداز همکاری کشورهای عضو آن با ایران، به یکی از محورهای بحث میان تحلیلگران تبدیل شده است.
تلاش برای جلوگیری از جنگ؛ دیپلماسی یا ضرورت امنیتی؟
سیدمهدی حسینی، تحلیلگر سیاسی، نشست تهران را در چارچوب تلاش‌های منطقه‌ای برای جلوگیری از آغاز دور تازه‌ای از جنگ ارزیابی کرد و اظهار داشت که ترکیه، پاکستان و عربستان سعودی، با وجود تفاوت در منافع و محاسبات سیاسی، دلایل جدی برای جلوگیری از گسترش درگیری‌ها دارند.
وی افزود که ترکیه و پاکستان خواهان حفظ ثبات منطقه هستند و عربستان سعودی نیز می‌داند که در صورت وقوع جنگی گسترده، امنیت، اقتصاد و تأسیسات حیاتی این کشور در معرض خطر قرار خواهد گرفت.
حسینی با اشاره به احتمال نقش‌آفرینی این کشورها در کاهش تنش میان تهران و واشنگتن، اظهار کرد که یکی از اهداف این سفر می‌تواند تشویق ایران و آمریکا به یافتن راهی برای تفاهم باشد؛ تفاهمی که از وقوع جنگ جلوگیری کند و بر انعطاف متقابل دو طرف استوار باشد.
این تحلیلگر سیاسی با بیان اینکه گسترش جنگ می‌تواند کشورهای حاشیه خلیج فارس را نیز درگیر کند، افزود که کشورهای منطقه باید پیش از ازدست‌رفتن فرصت‌های دیپلماتیک، از ظرفیت‌های خود برای مهار بحران استفاده کنند.
از سوی دیگر، حبیب احمدی، فعال سیاسی، نیز نشست تهران را در چارچوب تلاش‌ها برای کاهش تنش‌های منطقه‌ای ارزیابی کرده و گفت که حضور مقام‌های ارشد نظامی و امنیتی سه کشور در تهران، در آستانه احتمال درگیری تازه میان ایران، آمریکا و اسرائیل، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.
وی افزود که موضع تهران در قبال تحولات جاری همچنان بر شروط اعلام‌شده این کشور استوار است و مقام‌های ایرانی نسبت به اهداف برخی تعاملات منطقه‌ای با احتیاط برخورد می‌کنند.
احمدی با اشاره به حضور هیئتی از قطر در تهران در روز پیش از نشست چهارجانبه، اظهار کرد که مجموعه این تحرکات دیپلماتیک را باید در چارچوب تلاش‌های منطقه‌ای برای مدیریت بحران و جلوگیری از گسترش درگیری‌ها بررسی کرد.
پیمان مکه و احتمال تغییر در معادلات امنیتی منطقه
در همین حال، محب‌الله نوری، فعال سیاسی، معتقد است که نشست تهران بیش از آنکه نشانه‌ای از پیوستن ایران به یک ائتلاف دفاعی منطقه‌ای باشد، تلاشی برای جلوگیری از دور تازه جنگ است.
وی افزود که این نشست از نظر نمادین اهمیت دارد؛ زیرا ائتلافی که از سوی برخی ناظران به‌عنوان مجموعه‌ای با رویکرد ضدایرانی تلقی می‌شد، اکنون با مقام‌های ایرانی پشت میز مذاکره نشسته است.
این فعال سیاسی افزود که در شرایط کنونی، شکل‌گیری ترتیبات امنیتی محدود میان چهار کشور، مانند سازوکارهای گفت‌وگوی امنیتی یا توافق عدم تجاوز، واقع‌بینانه‌تر از عضویت کامل ایران در یک پیمان دفاعی با تعهدات متقابل است.
وی با اشاره به امکان ایجاد خطوط تماس اضطراری و هماهنگی درباره امنیت تنگه هرمز و دریای سرخ، اظهار کرد که چنین اقداماتی می‌تواند به‌تدریج زمینه اعتمادسازی میان کشورهای منطقه را فراهم کند.
علی تقوایی، کارشناس سیاسی، نیز در این زمینه اظهار کرد که هم‌زمانی این نشست با افزایش تنش میان ایران و آمریکا، تحولات یمن و نگرانی کشورهای منطقه از گسترش درگیری‌ها، بر اهمیت آن افزوده است.
تقوایی افزود که کشورهای منطقه به این نتیجه رسیده‌اند که تأمین امنیت غرب آسیا بدون در نظر گرفتن نقش ایران دشوار خواهد بود و گفت‌وگو با تهران می‌تواند بخشی از تلاش‌ها برای ایجاد ترتیبات امنیتی منطقه‌ای باشد.
این کارشناس سیاسی با اشاره به مفاد پیمان مکه و شباهت برخی تعهدات آن به سازوکار دفاع جمعی ناتو، تأکید کرد که باید دید آیا کشورهای منطقه واقعاً به سمت تعریف مشترکی از امنیت، بدون مداخله قدرت‌های خارجی، حرکت خواهند کرد یا این گفت‌وگوها صرفاً بخشی از رقابت‌های سیاسی و امنیتی جاری است.
شیخ مشکور کابلی، فعال سیاسی، نیز با تأکید بر ضرورت شکل‌گیری امنیت درون‌زا در غرب آسیا، اظهار کرد که اتحاد و همکاری چهار کشور بزرگ منطقه می‌تواند به حل بخش مهمی از مشکلات امنیتی کمک کند.
وی افزود که اگر ایران، عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان بتوانند بر سر چارچوبی مشترک برای همکاری‌های امنیتی به توافق برسند، زمینه برای کاهش تنش‌ها و محدود کردن نقش‌آفرینی قدرت‌های خارج از منطقه فراهم خواهد شد.
کابلی با اشاره به ظرفیت کشورهای منطقه برای مدیریت بحران‌های امنیتی، شکل‌گیری چنین سازوکاری را فرصتی برای تقویت همکاری‌های منطقه‌ای دانست؛ هرچند تحقق آن را وابسته به اعتماد متقابل و آمادگی طرف‌ها برای کنار گذاشتن اختلافات ارزیابی کرد.
تردید درباره اهداف اعضای پیمان؛ مهار بحران یا محدود کردن ایران؟
در مقابل دیدگاه‌های خوش‌بینانه درباره نشست تهران، شماری از کارشناسان افغانستانی نسبت به اهداف راهبردی عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان تردید دارند و معتقدند که نمی‌توان صرف برگزاری نشست‌های دیپلماتیک را نشانه تغییر در مناسبات امنیتی منطقه دانست.
سیدباقر محسنی، استاد دانشگاه و تحلیلگر، با نگاهی انتقادی به سیاست‌های عربستان سعودی در قبال یمن، اظهار کرد که ریاض از یک سو به حملات علیه یمن ادامه می‌دهد و از سوی دیگر، خواستار حمایت در برابر پاسخ‌های تلافی‌جویانه یمنی‌هاست.
وی افزود که عادی‌سازی جنگ و تجاوز از طریق تبلیغات رسانه‌ای، پیش‌تر نیز در سیاست‌های آمریکا مشاهده شده است؛ اما به باور او، عملکرد دونالد ترامپ در قبال ایران، تصویرسازی از قدرت آمریکا به‌عنوان تأمین‌کننده آزادی، دموکراسی و امنیت جهانی را با چالش روبه‌رو کرده است.
محسنی با اشاره به ادامه جنگ یمن و پیامدهای آن برای عربستان سعودی، وضعیت کنونی ریاض را نتیجه سیاست‌های تنش‌زا و ادامه درگیری با مردم یمن دانست و اظهار کرد که تحولات اخیر، این کشور را با پرسش‌های جدی درباره امنیت منطقه‌ای و پیامدهای سیاست‌های گذشته‌اش روبه‌رو کرده است.
جعفر رسولی، آگاه سیاسی، نیز درباره اهداف سفر مقام‌های ارشد ترکیه، عربستان سعودی و پاکستان به تهران، احتمال طرح هشدارهای امنیتی به مقام‌های ایرانی را مطرح کرد.
وی افزود که آمریکا و رژیم صهیونیستی خواهان محدود کردن برنامه هسته‌ای ایران هستند و مشخص نیست پیمان مکه در صورت وقوع درگیری جدید، چه واکنشی نشان خواهد داد.
این آگاه سیاسی با اشاره به پیچیدگی معادلات امنیتی منطقه تأکید کرد که واکنش احتمالی اعضای پیمان مکه به وقوع جنگ و نحوه مواجهه آنان با پیامدهای آن، از مهم‌ترین ابهام‌های پیش روی این سازوکار امنیتی است.
در همین راستا، سیدعصمت محسنی، تحلیلگر، نیز با ابراز تردید نسبت به اهداف کشورهای حاضر در نشست تهران، بر ضرورت هوشیاری مقام‌های ایرانی در ارزیابی نیات طرف‌های مقابل تأکید کرد.
وی افزود که با توجه به سابقه اختلافات ایران با برخی کشورهای منطقه و مواضع آنان در جریان درگیری‌های گذشته، نمی‌توان صرف برگزاری نشست‌های دیپلماتیک را نشانه شکل‌گیری اعتماد متقابل دانست.
این تحلیلگر با انتقاد از سیاست‌های عربستان سعودی، پاکستان و ترکیه در قبال تحولات منطقه‌ای، مدعی شد که این کشورها ممکن است به‌دنبال محدود کردن قدرت مانور ایران و کاهش حمایت تهران از متحدان منطقه‌ای خود باشند.
محسنی همچنین احتمال داد که این تحرکات با هدف خرید زمان و تأثیرگذاری بر محاسبات تهران انجام شود و تأکید کرد که ایران باید در کنار پیگیری دیپلماسی، نسبت به اهداف و پیامدهای چنین توافق‌هایی هوشیار باشد.
از سوی دیگر، امیرمسعود ارشادی، فعال رسانه‌ای، نیز با تأکید بر ضرورت نگاه واقع‌گرایانه به روابط بین‌الملل، دیدگاه‌هایی را که پیمان مکه را زمینه‌ساز اتحاد گسترده کشورهای اسلامی می‌دانند، بیش از اندازه آرمان‌گرایانه توصیف کرد.
وی افزود که در چارچوب واقع‌گرایی باید منافع قدرت‌ها و ساختارهای نفوذ در نظام بین‌الملل را در نظر گرفت و نمی‌توان صرفاً بر اساس اشتراکات دینی، انتظار شکل‌گیری یک ائتلاف امنیتی پایدار را داشت.
ارشادی با اشاره به پیوندهای امنیتی و سیاسی پاکستان و ترکیه با ساختارهای بین‌المللی، مدعی شد که سفر مقام‌های این دو کشور و عربستان سعودی به تهران ممکن است با هدف تأثیرگذاری بر محاسبات ایران و تضعیف مواضع آن در برابر آمریکا و اسرائیل انجام شده باشد.
افغانستان و طالبان؛ حلقه دیگری از نگرانی‌های امنیتی منطقه
فضل احمد معنوی، وزیر حکومت پیشین و کارشناس سیاسی، در ارزیابی تحولات منطقه، به روابط طالبان با کشورهای همسایه و نگرانی‌های امنیتی ترکیه پرداخت و اظهار کرد که خودداری ملا هیبت‌الله از دیدار مستقیم با هیئت ترکیه در سفر اخیر این هیئت به افغانستان، خشم آنکارا را برانگیخته است.
وی افزود که نگرانی‌های ترکیه درباره روابط طالبان با تحریک طالبان پاکستان، حضور احتمالی شبکه القاعده و فعالیت گروه‌های مخالف در آسیای مرکزی، از جمله موضوعاتی است که می‌تواند بر مناسبات منطقه‌ای تأثیر بگذارد.
معنوی با اشاره به اختلاف دیدگاه طالبان با کشورهای منطقه درباره تشکیل حکومت فراگیر و حقوق زنان، تصریح کرد که ادامه این اختلافات، در کنار پیچیدگی‌های امنیتی منطقه، می‌تواند مدیریت بحران‌های احتمالی را برای طالبان دشوارتر کند.
این کارشناس سیاسی همچنین با اشاره به تحولات مربوط به یمن و عربستان سعودی، احتمال افزایش پیچیدگی‌های امنیتی منطقه را مطرح کرد و نسبت به پیامدهای آن برای افغانستان هشدار داد.
آینده امنیت منطقه به نتیجه گفت‌وگوها بستگی دارد
مجموع دیدگاه‌های مطرح‌شده از سوی کارشناسان افغانستانی نشان می‌دهد که نشست چهارجانبه تهران، فراتر از یک دیدار دیپلماتیک، به موضوعی برای بحث درباره آینده نظم امنیتی غرب آسیا تبدیل شده است.
در این میان، پرسش اصلی این است که آیا نشست تهران به ایجاد سازوکارهای پایدار برای جلوگیری از جنگ منجر خواهد شد یا اینکه فشارهای قدرت‌های خارجی، مانع تبدیل شدن توافق‌های سیاسی به همکاری‌های عملی می‌شود؟
