به گزارش ایراف، به تازگی یک کانال تلگرامی نزدیک به طالبان در ایران مدعی شده که احتمالا خدمات به پروازهای ایرانی در افغانستان به یک شرکت گمنام منتقل خواهد شد.
این کانال همسو با طالبان همچنین ادعا کرده که تغییراتی در پروازهای شرکت هواپیمایی آریانا اعمال میشود و به گفته نویسنده، شرکتهای خصوصی تحت تاثیر تحریمهای آمريکا علیه ایران قرار دارند و افغانستان در حال تلاش برای مدیریت تاثیرات چنین تحریمهایی بر روابط تجاری دو کشور است.
تحریمهای آمریکا و پیامدهای منطقهای
وزارت خزانهداری آمریکا در تازهترین اقدامات خود علیه ایران، ۲۷ شرکت هواپیمایی ایرانی را در چارچوب تحریمهای جدید خود قرار داده است؛ اقدام ظالمانهای که به گفته واشنگتن، بخشی از کارزار فشار بر صنعت هوانوردی ایران است.
پس از اعلام این اقدام، گزارشها از لغو یا توقف برخی پروازهای شرکتهای ایرانی در چند کشور منطقه به شمول آذربایجان حکایت دارد. در مقابل، مسیرهای پروازی ایران به کشورهایی از جمله چین، روسیه، ترکیه، افغانستان، پاکستان، ارمنستان، بلاروس، تاجیکستان و مالزی همچنان برقرار گزارش شده است.
در این میان، وضعیت افغانستان از اهمیت ویژهای برخوردار است؛ چرا که برخلاف تصمبم برخی کشورها که در برابر تحریمهای آمریکا مسیر محدودسازی همکاری با ایرلاینهای ایرانی و همسویی با تحریمها را در پیش گرفتهاند، ارتباطات هوایی و اقتصادی تهران و کابل در سالهای اخیر روندی رو به گسترش داشته و نمیتوان به راحتی درباره آن تصمیم گرفت.
افغانستان؛ همسایهای که نمیتواند همسایه نباشد
در روابط بینالمللی، همسایگی یکی از اصول غیرقابل تغییر است، هیچ کشوری قادر نیست همسایگان خود را تغییر دهد یا جابجا کند، افغانستان و ایران با داشتن نزدیک به هزار کیلومتر مرز مشترک نیز، همسایگانی هستند که بیشترین اشتراکات عمیق تاریخی، تمدنی، دینی و فرهنگی و زبانی را دارند.
رابطه افغانستان و ایران تنها به پروازهای مسافربری و گردشگری معمولی محدود نیست که به سادگی درباره آن تصمیم گرفته شود، ایران و افغانستان با توجه به حجم صادرات و واردات، از جمله شرکای تجاری و اقتصادی یکدیگر محسوب میشوند و هرگونه تغییری در روند رو به رشد تعاملات تجاری، میتواند تبعات منفی بسیاری در پی داشته باشد.
بر اساس یک ارزیابی منتشرشده درباره تجارت افغانستان، ایران در سالهای ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ بزرگترین شریک تجاری افغانستان از نظر واردات بوده و بیش از ۲۷ درصد مجموع واردات افغانستان از ایران تأمین شده است. این گزارش همچنین سهم مسیرهای چابهار و بندرعباس را در ورود کالا به افغانستان قابل توجه دانسته است.
مقامهای طالبان در ماههای اخیر بر گسترش و توسعه روابط با ایران تأکید کرده و برای فعال سازی یک مسیر ترانزیتی مشترک، با ایران و تاجیکستان توافق کردهاند.
این روند نشان میدهد که کابل در شرایطی که روابطش با پاکستان با چالشهای جدی روبهرو شده و مسیرهای تجاری زمینی عملا مسدود هستند، بیش از گذشته به مسیرهای جایگزین تجاری نیاز دارد و ایران یکی از مهمترین این مسیرهاست.
چابهار؛ عامل مهم در محاسبات کابل
بندر چابهار برای افغانستان صرفاً یک بندر ایرانی نیست؛ بلکه یکی از مسیرهای دسترسی این کشور محصور در خشکی به آبهای آزاد و بازارهای منطقهای محسوب میشود.
مقامهای طالبان نیز چابهار را بهعنوان مسیر بدیل پاکستان دانسته و بر گسترش همکاریهای ترانزیتی و استفاده از ظرفیت بنادر جنوبی ایران تأکید کردهاند.
از سوی دیگر، اداره امور اقتصادی طالبان پیشتر نیز بر افزایش صادرات و واردات افغانستان از طریق چابهار تأکید کرده بود.
بنابراین هرگونه تصمیم کابل درباره محدودکردن همکاری با ایران، تنها بر صنعت هوانوردی اثر نمیگذارد و میتواند به حوزههای تجارت، ترانزیت، سوخت، کالاهای اساسی و زنجیره تأمین افغانستان نیز سرایت کند.
آیا افغانستان در برابر تحریمهای آمریکا عقبنشینی میکند؟
در شرایط کنونی، هنوز نشانهای از تصمیم رسمی طالبان برای پیوستن به کارزار تحریمی آمریکا علیه ایران دیده نمیشود. برعکس، مجموعه اقدامات اقتصادی اخیر کابل نشان میدهد که طالبان همچنان در پی حفظ و گسترش روابط تجاری با تهران است.
وزارت حملونقل و هوانوردی طالبان در تابستان امسال نیز درباره افزایش حملونقل زمینی و هوایی میان افغانستان و ایران با مقامهای ایرانی گفتوگو کرده بود. در این مذاکرات، توسعه همکاریهای حملونقل و تسهیل رفتوآمد زمینی، ریلی و هوایی میان دو کشور مورد بحث قرار گرفت.
از همین رو، لغو یا محدودکردن پروازهای ایرانی از سوی برخی کشورهای منطقه را نمیتوان بهطور خودکار به عنوان الگویی برای افغانستان یا دیگر همسایگان ایران در نظر گرفت.
افغانستان البته از پیامدهای تحریمهای آمریکا مصون نیست، شرکتهای افغانستانی که با ایرلاینهای تحریمشده، بانکها، شرکتهای بیمه یا ارائهدهندگان خدمات مرتبط با آنها همکاری میکنند، ممکن است با ریسکهای ناشی از تحریمهای ثانویه مواجه شوند. همین مسئله میتواند کابل را به سمت استفاده از شرکتهای ثالث یا سازوکارهای جداگانه برای ارائه برخی خدمات به پروازهای ایرانی سوق دهد.
در چنین شرایطی، ممکن است طالبان تلاش کند میان حفظ ارتباط با ایران و کاهش ریسک تحریم برای شرکتها و مؤسسات افغانستانی تعادل ایجاد کند.
پروازهای ایران و افغانستان؛ آزمون نخست
برنامههای پروازی منتشرشده در روزهای اخیر همچنان از وجود پرواز مستقیم میان تهران و کابل حکایت دارد؛ از جمله پرواز هفتگی ایرانایرتور در این مسیر. همچنین برنامههای منتشرشده برای مسیر کابل ـ تهران نیز ادامه این ارتباط هوایی را نشان میدهد.
در روزهای اخیر که برخی پروازها متوقف شده یا شرکتها با مشکل مواجه شدهاند، پروازهای تعیین شده افغانستان طبق برنامه انجامشده است.
روابط تهران و کابل در برابر فشار خارجی
روابط ایران و طالبان طی سالهای اخیر از سطح تماسهای امنیتی و مرزی فراتر رفته و حوزههایی مانند تجارت، ترانزیت، حملونقل و انرژی را نیز دربر گرفته است.
همزمان، دو طرف در شرایطی به دنبال توسعه این روابط هستند که افغانستان با مشکلات اقتصادی و محدودیتهای متعدد در مسیرهای تجاری خود مواجه است. در چنین وضعیتی، افزایش هزینه یا محدودشدن دسترسی به مسیرهای ایران میتواند مستقیماً بر هزینه تجارت افغانستان اثر بگذارد.
یک ارزیابی درباره وضعیت تجارت افغانستان نیز هشدار داده است که تحریمهای جدید مرتبط با ایران و محدودیتهای مربوط به شبکههای مالی و بندر چابهار میتواند هزینه معاملات و تأمین مالی تجارت افغانستان را افزایش داده و بر جریان کالاهای وارداتی و صادراتی این کشور اثر بگذارد.
از این منظر، برای کابل مسئله فقط انتخاب میان تهران و واشنگتن نیست؛ بلکه مسئله حفظ دسترسی افغانستان به مسیرهای تجاری و جلوگیری از انتقال هزینه تحریمهای ایران به اقتصاد افغانستان است.
طالبان میان دو ملاحظه
طالبان از یک سو برای کاهش فشارهای بینالمللی و حفظ دسترسی افغانستان به نظام اقتصادی منطقهای، نمیتواند خطر تحریمهای ثانویه آمریکا را نادیده بگیرد؛ از سوی دیگر، فاصلهگرفتن از ایران نیز برای کابل هزینه اقتصادی و ترانزیتی سنگینی دارد.
به همین دلیل، واکنش احتمالی افغانستان میتواند نه در قالب پیوستن به سیاست فشار واشنگتن علیه تهران، بلکه در قالب مدیریت ریسک تحریمها ظاهر شود.
در چنین سناریویی، کابل ممکن است همکاریهای اقتصادی با ایران را ادامه دهد، اما برای بخشهایی که بیشترین حساسیت تحریمی را دارند، از شرکتهای ثالث و سازوکارهای غیرمستقیم استفاده کند.
این رویکرد به طالبان اجازه میدهد هم روابط تجاری و ترانزیتی خود با ایران را حفظ کند و هم از قرار گرفتن شرکتها و نهادهای افغانستانی در معرض فشارهای مستقیم آمریکا جلوگیری کند.
اگرچه طالبان به دنبال عادی سازی روابط با واشنگتن هستند و در همین راستا اقداماتی نیز انجام دادهاند که محدودسازی و فشارهای فزاینده علیه شیعیان بخشی از آن است، با اینحال در صورت پیوستن به کارزار جنگ اقتصادی آمریکا علیه شریک استراتژیک خود، به شدت آسیب میبینند. از این رو به نظر میرسد طالبان نمیخواهند شریک راهبردی خود، میلیاردها دلار داد و ستد تجاری، کریدورهای امن و بنادر ارزان و همکاریهای گسترده اقتصادی را از دست بدهند.
