محمدمهدی جوانمرد قصاب، رایزن بازرگانی سابق ایران در افغانستان، در گفتوگو با ایراف با اشاره به تلاشها برای فعالسازی مجدد آرینبانک گفت توقف فعالیت این بانک در دورهٔ دولت پیشین افغانستان، تحت تأثیر فشارهای آمریکا و تحریمها رقم خورد و با وجود گذشت سالها، زمینهٔ فعالیت دوبارهٔ آن هنوز فراهم نشده است.
او معتقد است احیای آرینبانک میتواند مسیر همکاریهای بانکی، ارائهٔ ضمانتنامههای بانکی و توسعهٔ تجارت و خدمات فنی و مهندسی میان ایران و افغانستان را تسهیل کند.
فشار تحریمها و توقف فعالیت آرینبانک
جوانمرد قصاب دربارهٔ زمان و علت توقف فعالیت آرینبانک میگوید: فعالیت این بانک پیش از روی کار آمدن طالبان و در دورهٔ دولت پیشین افغانستان متوقف شد. به گفتهٔ او، دولت وقت افغانستان مصوبهای برای جلوگیری از ادامهٔ فعالیت آرینبانک صادر کرد، اما ریشهٔ اصلی این اتفاق را باید در فشارهای خارجی و بهویژه تحریمهای آمریکا جستوجو کرد.
او با اشاره به اینکه آرینبانک در دورهٔ طالبان نیز تاکنون نتوانسته فعالیت خود را از سر بگیرد، میافزاید: ایران در سالهای گذشته تلاشهایی برای بازگشایی این مسیر داشته، اما این تلاشها هنوز به نتیجهٔ نهایی نرسیده است.
رایزن بازرگانی سابق ایران در افغانستان تأکید میکند که اختلافات مطرحشده دربارهٔ فعالیت آرینبانک در افغانستان را نمیتوان صرفاً یک مسئلهٔ فنی یا بانکی دانست و معتقد است بخشی از این روند تحت تأثیر فشارهای بینالمللی قرار داشت.
وی در پاسخ به این پرسش که آیا آماری از حجم مبادلات انجامشده از طریق آرینبانک وجود دارد، میگوید آمار مشخصی در اختیار ندارد، اما تأکید میکند که وجود یک بانک میان دو کشور میتواند تأثیر قابل توجهی بر توسعهٔ تجارت داشته باشد.
آرینبانک و گره خدمات فنی و مهندسی
جوانمرد قصاب یکی از مهمترین کارکردهای فعال شدن مجدد آرینبانک را تسهیل تجارت و بهویژه توسعهٔ خدمات فنی و مهندسی میان ایران و افغانستان میداند. به گفتهٔ او، یکی از مسائل اساسی در قراردادهای خدمات فنی و مهندسی، ارائهٔ ضمانتنامههای بانکی است و وجود یک ارتباط بانکی مستقیم میتواند این فرآیند را تسهیل کند.
او توضیح میدهد که در صورت فعال شدن این مسیر، بانکها و تجار دو کشور امکان بیشتری برای انجام عملیات بانکی، گشایش اعتبار و استفاده از ابزارهای مالی خواهند داشت؛ موضوعی که میتواند بخشی از موانع موجود در مسیر تجارت رسمی را کاهش دهد.
این مقام سابق تجاری همچنین به جلسات برگزارشده میان مسئولان بانکی ایران اشاره میکند و میگوید بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران و بانکهای ملی و صادرات، بهعنوان سهامداران آرینبانک، جلسات متعددی را برای بررسی امکان فعالسازی مجدد آن برگزار کردهاند؛ هرچند به گفتهٔ او، این روند هنوز به نتیجهٔ نهایی نرسیده است.
به اعتقاد جوانمرد قصاب، مسئله صرفاً احیای یک بانک نیست، بلکه ایجاد یک زیرساخت مالی برای توسعهٔ مناسبات اقتصادی ایران و افغانستان است؛ زیرساختی که میتواند بهویژه در حوزهٔ ضمانتنامهها و قراردادهای تجاری نقش مهمی ایفا کند.
تجارت در سایهٔ صرافیها و مسیرهای غیرمستقیم
در سالهایی که آرینبانک فعالیت مؤثر خود را متوقف کرده بود، بخشی از نیازهای بانکی تجار از مسیرهای جایگزین تأمین شد. جوانمرد قصاب میگوید در برخی موارد، ضمانتنامهها میان بانکهای ایرانی و افغانستانی به شکل محدود و موردی مبادله میشد، اما در بسیاری از موارد تجار از واسطهها و شرکای خود برای انجام این امور استفاده میکردند.
او معتقد است این روشها هرچند امکان ادامهٔ تجارت را فراهم کردهاند، اما نمیتوانند جایگزین یک ارتباط بانکی مستقیم و پایدار میان دو کشور شوند.
رایزن بازرگانی سابق ایران در افغانستان با اشاره به محدودیتهای ناشی از تحریمها میگوید بانکهای مختلف جهان به نوعی تحت تأثیر این شرایط قرار دارند، اما افغانستان در حوزهٔ تجارت، هیچگاه بهصورت مستقیم همانند برخی کشورها درگیر محدودیتهای تحریمی نبوده است.
وی در عین حال تأکید میکند که روابط اقتصادی ایران و افغانستان، حتی در دورههای مختلف سیاسی، از استمرار قابل توجهی برخوردار بوده است؛ چراکه از یک سو افغانستان به بازار ایران و کالاهای ایرانی نیاز دارد و از سوی دیگر، ایران نیز افغانستان را یک بازار مهم و مکمل برای فعالیتهای تجاری خود میداند.
تجارت فراتر از معادلات سیاسی
جوانمرد قصاب دربارهٔ این پرسش که آیا رویکرد جدید طالبان برای گسترش تعامل با آمریکا و عقد قراردادهای اقتصادی با کشورهای دیگر میتواند بر روابط تجاری ایران و افغانستان تأثیر بگذارد، معتقد است مناسبات اقتصادی دو کشور از این تحولات تأثیر تعیینکنندهای نخواهد پذیرفت.
او میگوید افغانستان بهعنوان یک کشور مستقل میتواند سیاست خارجی و اقتصادی خاص خود را دنبال کند، اما در حوزهٔ تجارت، میان ایران و افغانستان یک وابستگی و تنیدگی اقتصادی شکل گرفته است که ریشه در روابط تاریخی، فرهنگی، اجتماعی و نیازهای متقابل دو طرف دارد.
به گفتهٔ او، افغانستان برای تأمین بخشی از کالاهای اساسی و مواد اولیهٔ صنعتی خود به مسیرهای تجاری منطقه نیاز دارد و ایران نیز بازار افغانستان را بهعنوان یک بازار مهم و مکمل دنبال میکند؛ بنابراین توسعهٔ روابط کابل با آمریکا یا دیگر کشورها لزوماً به معنای کاهش روابط اقتصادی با تهران نیست.
جوانمرد قصاب تأکید میکند که حتی در شرایط پیچیدهٔ سیاسی منطقه نیز بخش تجاری روابط ایران و افغانستان توانسته مسیر خود را ادامه دهد و دو طرف همچنان منافع مشترکی در حفظ و توسعهٔ این مناسبات دارند.
آیا آرینبانک دوباره فعال میشود؟
در نهایت، جوانمرد قصاب مسئولیت اصلی پیگیری احیای آرینبانک را متوجه بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران و سهامداران این بانک یعنی بانک ملی و بانک صادرات میداند. او میگوید طرف افغانستانی نیز در این زمینه همکاری نشان داده و پیشنهادهایی برای فعال شدن دوبارهٔ بانک ارائه کرده است.
به گفتهٔ وی، مذاکرات و جلسات متعددی در این زمینه انجام شده و یکی از اهداف، علاوه بر ایجاد امکان همکاری بانکی جدید، تعیین تکلیف منابع و وجوه مرتبط با ایران در آرینبانک و بازگشت آنها به مسیر بانکی ایران است.
او با اشاره به همکاری طالبان در حوزهٔ تجارت میگوید در مناسبات تجاری میان دو کشور، باوجود محدودیتهای موجود، مشکل اساسی ایجاد نشده و طرف افغانستانی نیز برای ادامهٔ همکاری اقتصادی با ایران آمادگی دارد.
جوانمرد قصاب در پایان ابراز امیدواری میکند که با رفع موانع موجود، امکان فعال شدن دوبارهٔ آرینبانک فراهم شود و این بانک بتواند بار دیگر نقش خود را در تسهیل مناسبات مالی و تجاری میان ایران و افغانستان ایفا کند.
آرینبانک از بانکهای مرتبط با مناسبات مالی ایران و افغانستان است که سهامداران ایرانی آن بانک ملی و بانک صادرات هستند. توقف فعالیت این بانک در دورهٔ دولت پیشین افغانستان، عملاً یکی از مسیرهای رسمی همکاری بانکی میان دو کشور را محدود کرد و پس از آن، بخشی از نیازهای تجار از طریق صرافیها، واسطهها و سازوکارهای غیرمستقیم دنبال شد.
اهمیت احیای این بانک در شرایط کنونی صرفاً به انجام نقلوانتقال پول محدود نمیشود؛ بلکه امکان ارائهٔ ضمانتنامه، تسهیل قراردادهای تجاری، پشتیبانی مالی از پروژههای خدمات فنی و مهندسی و ایجاد ابزارهای رسمیتر برای مبادلات اقتصادی را نیز شامل میشود.
از سوی دیگر، روابط اقتصادی ایران و افغانستان به دلیل همجواری جغرافیایی، پیوندهای تاریخی و فرهنگی، نیاز افغانستان به کالاهای ایرانی و نقش ایران در مسیرهای ترانزیتی و تأمین کالا، از ظرفیت قابل توجهی برخوردار است. در چنین شرایطی، ایجاد یا تقویت کانالهای رسمی بانکی میتواند یکی از عوامل مهم در کاهش هزینه و ریسک تجارت میان دو کشور باشد.
با این حال، فعالسازی مجدد آرینبانک نیازمند تصمیم و هماهنگی نهادهای بانکی دو کشور و بررسی ملاحظات مرتبط با تحریمهای بینالمللی است. به همین دلیل، آیندهٔ این بانک را باید در چارچوب گستردهتر روابط اقتصادی ایران و افغانستان و تلاش دو طرف برای حفظ تجارت دوجانبه در شرایط متغیر منطقهای بررسی کرد.
