به گزارش ایراف، شکلگیری مجموعه خاتمالنبیین به سالهای پس از سقوط طالبان و استقرار نظام جمهوری در افغانستان بازمیگردد؛ زمانی که آیتالله محمدآصف محسنی، از روحانیون برجسته شیعه افغانستان، تلاش کرد در کابل مجموعهای از نهادهای دینی، آموزشی و رسانهای ایجاد کند. این روند ابتدا با تأسیس تلویزیون تمدن آغاز شد و سپس با ایجاد حوزه علمیه و دانشگاه خاتمالنبیین ادامه یافت.
از تلویزیون تمدن تا تأسیس حوزه و دانشگاه
نخستین نهاد این مجموعه، تلویزیون تمدن بود که در سال ۱۳۸۵ خورشیدی به ابتکار آیتالله محسنی در کابل تأسیس شد. این شبکه در کنار برنامههای خبری و اجتماعی، برنامههای دینی، مذهبی و فرهنگی نیز پخش میکرد و به یکی از رسانههای اسلامی شناختهشده در میان جامعه شیعه افغانستان تبدیل شد.
پس از تاسیس تلویزیون تمدن، حوزه علمیه خاتمالنبیین در سال ۱۳۸۶ خورشیدی در کابل تأسیس شد. این حوزه با هدف آموزش علوم دینی و تربیت طلاب شکل گرفت و در ادامه به یکی از مراکز مهم آموزش حوزوی شیعیان افغانستان تبدیل شد. ساختمان این حوزه علمیه در سرک دارالامان کابل قرار داشت و در کنار بخشهای آموزشی، مسجد، کتابخانه، خوابگاه، تالار اجتماعات و دیگر فضاهای آموزشی و اقامتی نیز در آن ایجاد شد.
در همان سال، دانشگاه خاتمالنبیین نیز در موازات حوزه علمیه تأسیس شد. بر اساس تاریخچه رسمی دانشگاه، این نهاد در سال ۱۳۸۶ تأسیس و در بهار ۱۳۸۷ با مجوز وزارت تحصیلات عالی افغانستان فعالیت آموزشی خود را آغاز کرد. این دانشگاه فعالیت خود را با رشتههایی مانند فقه و حقوق آغاز کرد و در سالهای بعد با ایجاد دانشکدهها و رشتههای جدید توسعه یافت.
به این ترتیب، مجموعهای که فعالیت خود را با یک رسانه آغاز کرده بود، به ساختاری چندوجهی تبدیل شد که آموزش حوزوی، آموزش عالی و فعالیت رسانهای را همزمان دنبال میکرد. درباره شمار دقیق طلاب حوزه در سالهای اخیر آمار رسمی و بهروزی منتشر نشده است؛ اما دانشگاه خاتمالنبیین در سالهای فعالیت خود هزاران دانشجو را در رشتهها و مقاطع مختلف جذب کرده و بهعنوان یکی از مراکز مهم تولید علم و دانش مطرح بوده است.
میراث آیتالله محسنی و ساختار مدیریتی مجموعه
آیتالله محمدآصف محسنی در کنار فعالیتهای حوزوی و علمی، از چهرههای سیاسی شناختهشده شیعه افغانستان نیز بود و پیش از مدیریت حوزه، رهبری حزب حرکت اسلامی افغانستان را بر عهده داشت، اما بر اساس اسناد منتشر شده، وی در سال ۸۴ از سمت رهبری حزب کنارهگیری کرده و اعلام کرد که پس از آن فعالیت سیاسی و حزبی نخواهد داشت.
آیتالله محمدآصف محسنی در سال ۱۳۹۸ درگذشت و پس از درگذشت وی، مدیریت نهادهای وابسته به مجموعه به مسئولان مختلف سپرده شد. محمدجواد محسنی از چهرههای اصلی مدیریتی این مجموعه، ریاست عمومی تلویزیون تمدن و صاحبامتیازی دانشگاه خاتمالنبیین را بر عهده گرفت. در منابع دانشگاه نیز در سالهای پس از درگذشت بنیانگذار، عبدالقیوم سجادی بهعنوان رئیس دانشگاه معرفی شده است.
در حوزه علمیه نیز مدیریت مستقل ادامه یافت و حجتالاسلام محمدابراهیم اکرمی بهعنوان مدیر اجرایی و آیتالله شیخزاده مدرس بهعنوان رئیس حوزه معرفی شدند. بنابراین، پس از درگذشت بنیانگذار، مدیریت مجموعه به ساختاری چندبخشی تبدیل شد. با این حال محمدجواد محسنی، از نوادگان آیتالله محسنی، در سالهای اخیر به یکی از مهمترین سخنگویان و مدافعان آن در برابر ادعاهای طالبان تبدیل شد.
اختلاف با طالبان؛ از ادعای وابستگی سیاسی تا زمین غصبی
اختلاف طالبان با مجموعه خاتمالنبیین در سالهای اخیر ابتدا در قالب ادعاهای حقوقی و سیاسی مطرح شد. وزارت عدلیه طالبان در سال ۱۴۰۳ اعلام کرد که تلویزیون تمدن، دانشگاه و حوزه علمیه خاتمالنبیین به «حرکت اسلامی افغانستان» وابستهاند؛ حزبی که طالبان فعالیت آن را پس از بازگشت به قدرت متوقف کرده است.
وزارت عدلیه طالبان همچنین مدعی شد ساختمانهای این نهادها در زمینهای دولتی و «غصبی» ساخته شدهاند و بر همین اساس خواستار توقف فعالیت آنها شد. این وزارتخانه سپس فعالیت تلویزیون تمدن، حوزه و دانشگاه خاتمالنبیین را متوقف و بخشهایی از مجموعه را مسدود کرد. اقداماتی که واکنشهای گستردهای از سوی جامعه تشیع در پی داشت.
مسئولان خاتمالنبیین این ادعاها را رد کرده و گفتند آیتالله محسنی پیش از تأسیس بخش مهمی از این نهادها از فعالیت حزبی کنارهگیری کرده بود. آنان همچنین تأکید کردند زمینهای مورد استفاده حوزه دارای اسناد قانونی است و دانشگاه نیز در ساختمانی استیجاری فعالیت میکرد.
در سال ۱۴۰۵، این اختلاف وارد مرحله تازهای شد و بخشهایی از حوزه علمیه، از جمله مسجد، حسینیه، کتابخانه و مدارس دینی، مهر و موم شد. هیئت امنای حوزه در واکنش اعلام کرد که موضوع مالکیت و وضعیت حقوقی زمین همچنان در روند بررسی قرار دارد و حکم نهایی درباره آن صادر نشده است.
محاصره و تخلیه اجباری؛ نقطه اوج مناقشه
این روند در ۱۴ سنبله ۱۴۰۵ به نقطه اوج رسید؛ زمانی که نیروهای طالبان حوزه علمیه خاتمالنبیین در کابل را محاصره کردند. گزارشها حاکی از حضور نیروهای وابسته به وزارت عدلیه با تجهیزات نظامی در اطراف حوزه و درخواست برای تخلیه ساختمان بود. طلاب و استادان در برابر ورود نیروها مقاومت کردند، اما در نهایت نیروهای طالبان وارد مجموعه شدند و آن را بهصورت اجباری تخلیه کردند.
در جریان این عملیات، گزارشهایی از بازداشت شماری از استادان و طلاب منتشر شد. محمدجواد محسنی نیز اعلام کرد که تعدادی از استادان حوزه بازداشت شدهاند. همزمان، گزارشهایی درباره انتقال حجتالاسلام حسن محسنی، فرزند آیتالله محمدآصف محسنی، به مکان نامعلوم منتشر شد؛ موضوعی که واکنش گستردهای در میان شیعیان افغانستان به دنبال داشت.
تخلیه حوزه در حالی صورت گرفت که اختلاف بر سر مالکیت زمین، دستکم از سوی مسئولان مجموعه، همچنان یک موضوع حقوقی و در حال بررسی عنوان میشد. از این منظر، اقدام اخیر را میتوان نقطهای در روندی دانست که از ادعای وابستگی سیاسی و مالکیت زمین آغاز شد و به تعطیلی نهادها، مهر و موم بخشهایی از مجموعه، محاصره و در نهایت تخلیه اجباری حوزه انجامید.
خاتمالنبیین و نگرانی از تشدید محدودیتها علیه شیعیان
اقدام طالبان علیه خاتمالنبیین تنها به سرنوشت یک مرکز آموزشی محدود نمیشود، این مجموعه طی نزدیک به دو دهه به یکی از مراکز مهم آموزش علوم دینی و دانشگاهی و فعالیت رسانهای شیعیان افغانستان تبدیل شده بود و همزمانی تعطیلی تلویزیون تمدن، محدودیتهای اعمالشده بر دانشگاه و حوزه و سرانجام تخلیه اجباری حوزه، نگرانیهایی درباره آینده نهادهای مستقل آموزشی و مذهبی شیعیان ایجاد کرده است.
این رویداد همچنین در شرایطی رخ میدهد که در ماههای اخیر گزارشهایی از اعمال محدودیت بر برگزاری مراسم مذهبی شیعیان، جمعآوری برخی نمادهای محرم، محدودیت فعالیت مساجد و حسینیهها و فشار بر شماری از فعالان و چهرههای شیعه منتشر شده است. از این رو، منتقدان طالبان اقدامات اخیر علیه خاتمالنبیین را در چارچوب گستردهتری از محدودیتهای اعمالشده بر فعالیتهای مذهبی، فرهنگی و اجتماعی شیعیان ارزیابی میکنند.
تداوم این روند میتواند باعث کاهش اعتماد جامعه شیعه به سازوکارهای اداری و قضایی طالبان و افزایش نگرانی درباره امنیت و آینده نهادهای آموزشی و مذهبی این جامعه شود.
اکنون، پس از توقف فعالیت تلویزیون تمدن، محدودیت بر دانشگاه و تخلیه اجباری حوزه علمیه، سرنوشت مجموعهای که با ابتکار آیتالله محمدآصف محسنی شکل گرفت و نزدیک به دو دهه فعالیت داشت، در هالهای از ابهام قرار دارد و معلوم نیست چه سرنوشتی در انتظار این سرمایه معنوی شیعیان و همچنین سایر داشتههای معنوی شیعیان است.
