به گزارش ایراف، آسیای مرکزی و افغانستان در سالهای اخیر دوباره به یکی از کانونهای مهم تحولات ژئوپلیتیکی تبدیل شدهاند. افزایش رفتوآمدهای دیپلماتیک، رقابت قدرتهای بزرگ و تلاش کشورها برای بازتعریف جایگاه خود در نظم منطقهای، توجه تحلیلگران را به این منطقه جلب کرده است.
در همین زمینه، دکتر جعفر قنادباشی، تحلیلگر مسائل خاورمیانه، در گفتوگو با ایراف با اشاره به برخی تحرکات دیپلماتیک اخیر در منطقه، از تغییر رویکرد آمریکا، تلاش افغانستان برای ایجاد توازن در روابط خارجی و اهداف روسیه در گسترش ارتباط با کابل سخن گفت.
تغییر رویکرد واشنگتن از سیاست تهاجمی به سیاست حفظ موقعیت
دکتر قنادباشی در این گفتوگو با اشاره به سیاستهای آمریکا در منطقه گفت در گذشته سیاست خارجی واشنگتن در بسیاری از مناطق جهان ماهیتی تهاجمی داشت، اما اکنون این کشور در برخی مناطق از جمله آسیای مرکزی بیشتر به دنبال حفظ توانمندیهای موجود خود است.
به گفته او، آمریکا طی سالهای گذشته در کشورهای مختلف آسیای مرکزی زیرساختهای نظامی و امنیتی ایجاد کرده و اکنون تلاش میکند این ظرفیتها را حفظ کند. قنادباشی تأکید کرد که سفرهای دیپلماتیک اخیر را میتوان در همین چارچوب تحلیل کرد.
او گفت: «آمریکا در شرایطی قرار گرفته که برخی از توانمندیهایش در منطقه با محدودیتهایی مواجه شده و به همین دلیل تلاش میکند موقعیتهای قبلی خود را حفظ کند. در واقع نوعی رویکرد تدافعی در سیاست منطقهای واشنگتن قابل مشاهده است.»
تلاش آمریکا برای حفظ پایگاهها و همکاریهای نظامی
این پژوهشگر مسائل منطقه با اشاره به اهداف امنیتی آمریکا در آسیای مرکزی گفت یکی از محورهای اصلی رایزنیهای واشنگتن با کشورهای منطقه، حفظ همکاریهای نظامی و امنیتی است.
قنادباشی توضیح داد: «آمریکا طی سالهای گذشته در آسیای مرکزی پایگاهها و امکاناتی ایجاد کرده است و طبیعی است که برای حفظ این ظرفیتها با کشورهای منطقه رایزنی کند. بخش مهمی از این تحرکات به موضوع همکاریهای امنیتی و نظامی مربوط میشود.»
به گفته او، چنین همکاریهایی به آمریکا امکان میدهد در تحولات امنیتی منطقه همچنان نقشآفرین باقی بماند و از کاهش نفوذ خود جلوگیری کند.
گمانههایی درباره فعالسازی جریانهای افراطی در منطقه
قنادباشی در بخش دیگری از سخنان خود به برخی تحلیلها درباره احتمال فعالیت گروههای افراطی در آسیای مرکزی اشاره کرد.
او گفت: «پس از آنکه گروه داعش در سوریه و عراق با واکنشهای منفی گستردهای در افکار عمومی منطقه روبهرو شد، برخی تحلیلگران معتقدند ممکن است تلاشهایی برای سازماندهی نیروهای مشابه در آسیای مرکزی صورت گیرد.»
به گفته او، یکی از فرضیههایی که در تحلیلها مطرح میشود این است که ممکن است تلاش شود نیروهایی از کشورهای آسیای مرکزی جذب شوند تا در قالب گروههای افراطی سازماندهی شوند؛ موضوعی که به گفته قنادباشی میتواند در چارچوب برخی رقابتهای ژئوپلیتیکی در منطقه مورد توجه قرار گیرد.
تلاش افغانستان برای ایجاد موازنه در روابط خارجی
قنادباشی در ادامه درباره سیاست خارجی افغانستان گفت دولت حاکم در کابل تلاش میکند روابط خود را با بازیگران مختلف منطقهای و بینالمللی تنظیم کند تا استقلال سیاسی خود را حفظ کند.
او توضیح داد: «افغانستان در شرایط فعلی تلاش میکند نوعی موازنه در روابط خارجی خود ایجاد کند. از یک سو به دنبال گسترش روابط با کشورهای منطقه مانند روسیه و چین است و از سوی دیگر میخواهد در تعامل با کشورهای غربی نیز دچار تقابل کامل نشود.»
به گفته این کارشناس، چنین رویکردی به کابل کمک میکند در برابر فشارهای خارجی انعطاف بیشتری داشته باشد.
نگرانی کابل از احتمال بازگشت حضور نظامی آمریکا
قنادباشی در بخش دیگری از گفتوگو به برخی اظهارنظرها درباره احتمال فعال شدن دوباره پایگاه بگرام اشاره کرد و گفت چنین موضوعاتی میتواند نگرانیهایی در افغانستان ایجاد کند.
او افزود: «طرح احتمال بازگشایی پایگاه بگرام از سوی برخی مقامات آمریکایی باعث شده افغانستان تلاش کند روابط خود را با کشورهای منطقه تقویت کند تا در برابر چنین سناریوهایی از پشتوانه سیاسی بیشتری برخوردار باشد.»
نگاه روسیه به افغانستان در چارچوب ملاحظات ژئوپلیتیکی
این کارشناس مسائل منطقه درباره اهداف روسیه از گسترش ارتباط با افغانستان نیز گفت مسکو به دنبال حفظ روابط مثبت با کشورهای منطقه است و افغانستان در این میان از اهمیت خاصی برخوردار است.
قنادباشی گفت: «افغانستان از نظر ژئوپلیتیکی موقعیت مهمی دارد. این کشور با چین هممرز است و در نزدیکی ایران، پاکستان و هند قرار دارد؛ بنابراین برای روسیه نیز اهمیت دارد که روابط خود را با کابل تقویت کند.»
او افزود هرچند در کوتاهمدت ظرفیت اقتصادی افغانستان محدود است، اما ایجاد ارتباطات سیاسی و دیپلماتیک میتواند زمینه همکاریهای آینده را فراهم کند.
همزمانی سفرهای دیپلماتیک لزوماً نشانه رقابت نیست
قنادباشی در ادامه درباره همزمانی برخی سفرهای دیپلماتیک در منطقه گفت این همزمانی را نباید لزوماً نشانه رقابت مستقیم میان قدرتها دانست.
او توضیح داد: «اگر قرار بود رقابت آشکاری میان روسیه و آمریکا در جریان باشد، احتمالاً تحرکات در سطح بالاتری انجام میشد یا کشورهایی مانند پاکستان در کانون این تحرکات قرار میگرفتند.»
به گفته او، بسیاری از این سفرها در چارچوب برنامههای مستقل سیاست خارجی کشورها انجام میشود و همزمانی آنها میتواند صرفاً یک تقارن زمانی باشد.
شکلگیری روندهای جدید در معادلات منطقه
قنادباشی با اشاره به روندهای کلی در منطقه گفت نشانههایی از تغییر در موازنههای ژئوپلیتیکی دیده میشود.
او گفت: «در سالهای اخیر برخی قدرتهای منطقهای تلاش کردهاند نقش فعالتری در تحولات ایفا کنند و این موضوع میتواند به شکلگیری ترتیبات جدیدی در ساختار امنیتی و سیاسی منطقه منجر شود.»
به گفته این تحلیلگر، قدرتهای بزرگی مانند روسیه و چین نیز با دقت این تحولات را دنبال میکنند و در تلاش هستند از ظرفیتهای اقتصادی و انرژی منطقه بهرهبرداری کنند.
پس از تحولات سیاسی افغانستان و کاهش حضور مستقیم آمریکا در این کشور، معادلات امنیتی و سیاسی آسیای مرکزی وارد مرحله تازهای شده است. در این شرایط، کشورهای منطقه و قدرتهای بزرگ تلاش میکنند جایگاه خود را در ترتیبات جدید تثبیت کنند.
آسیای مرکزی به دلیل همجواری با افغانستان، نزدیکی به ایران، چین و روسیه و همچنین قرار گرفتن در مسیر برخی کریدورهای مهم انرژی و ترانزیتی، از اهمیت راهبردی بالایی برخوردار است. به همین دلیل، هرگونه تحرک دیپلماتیک در این منطقه معمولاً در چارچوب رقابتهای ژئوپلیتیکی گستردهتر تحلیل میشود.
در همین چارچوب، سفر نماینده ویژه آمریکا به تاجیکستان و نیز حضور ضمیر کابلوف، نماینده ویژه روسیه در امور افغانستان، در کابل از جمله تحرکاتی بود که توجه تحلیلگران را به خود جلب کرد.
