به گزارش ایراف، نیروهای استخبارات طالبان، بعدازظهر یکشنبه، ۲۲ سنبله/شهریور، مدرسه دینی متعلق به معتصم آغاجان در منطقه عینومینه قندهار را محاصره و شماری از مهمانان حاضر در این مدرسه را بازرسی کردند. منابع محلی میگویند آغاجان نیز در جریان این عملیات بازداشت و به یک مرکز امنیتی منتقل شده بود.
این نخستین بار نیست که معتصم آغاجان توسط استخبارات طالبان بازداشت و بازجویی میشود. در ۲۷ حمل/فروردین ۱۴۰۵ نیز منابع آگاه از بازداشت او در قندهار خبر داده بودند. به گفته این منابع، دلیل آن بازداشت، تلاش آغاجان برای ایجاد ساختاری با حضور علمای افغانستان و پاکستان با هدف کاهش تنش و فراهم کردن زمینه گفتوگو میان طالبان و حکومت پاکستان عنوان شده بود.
وزیر مالیه طالبان و چهره نزدیک به ملا عمر
معتصم آغاجان، با نام عبدالوَسیع معتصم آغا، از اعضای قدیمی طالبان و از چهرههای نزدیک به ملا محمد عمر، بنیانگذار این گروه است. شورای امنیت سازمان ملل نیز او را با عنوان «وزیر مالیه رژیم طالبان» در فهرست تحریمهای خود ثبت کرده است.
او در سالهای پایانی حکومت نخست طالبان وزیر مالیه بود و پس از سقوط این حکومت نیز در ساختار سیاسی طالبان باقی ماند. گزارشهای مربوط به سوابق او نشان میدهد که آغاجان بعدها در «شورای کویته» و کمیته سیاسی طالبان نیز نقش ایفا کرد.
با این حال، رابطه او با رهبری طالبان در سالهای پس از سقوط حکومت این گروه بهتدریج دچار اختلاف شد؛ بهویژه زمانی که آغاجان از مذاکره سیاسی و مشارکت طالبان در روند سیاسی افغانستان حمایت کرد.
از «شورای کویته» تا تلاش برای مذاکره با دولت افغانستان
معتصم آغاجان پس از سقوط حکومت طالبان، در مقاطعی تلاش کرد میان این گروه و حکومت افغانستان زمینه گفتوگو ایجاد کند.
در اواخر سال ۱۳۹۲، او نشستی را در دوبی با حضور شماری از مقامهای میانهرو طالبان برگزار کرد که در آن از مذاکره با دولت افغانستان حمایت شد. در پی این نشست، سخنگوی شورای مرکزی طالبان در کویته اعلام کرد که شرکتکنندگان نماینده رسمی طالبان نیستند و تصمیمهای آنان نیز مورد تأیید این گروه قرار ندارد.
این موضعگیری، فاصله میان آغاجان و بخشهایی از رهبری طالبان را آشکارتر کرد. او در آن دوره تلاش داشت از جایگاه خود بهعنوان یکی از چهرههای قدیمی طالبان برای باز کردن مسیر گفتوگو با حکومت افغانستان استفاده کند؛ اما رهبری طالبان بارها تأکید کرد که او نماینده رسمی این گروه نیست.
فعالیتهای آغاجان در روند صلح باعث شد دولت افغانستان نیز او را یکی از چهرههای قابل استفاده در تلاشهای صلح بداند. در سال ۱۳۹۳، پس از ناپدید شدن او در امارات متحده عربی، وزارت خارجه افغانستان اعلام کرد که به دلیل نقش او در روند صلح، در تلاش برای روشن شدن سرنوشتش است. چند روز بعد گزارش شد که او از سوی پلیس امارات آزاد شده و محدودیتهای اعمالشده علیه او برداشته شده است.
سوءقصد در پاکستان؛ آغاز فاصله جدی با طالبان
اختلاف آغاجان با بخشهایی از رهبری طالبان تنها به موضعگیری سیاسی محدود نماند. او در اوت ۲۰۱۰، در شهر کراچی پاکستان، هدف یک سوءقصد مسلحانه قرار گرفت و بهشدت زخمی شد. آغاجان بعدها گفت که از تشکیل یک حکومت فراگیر و مشارکت جریانهای سیاسی در نظام افغانستان حمایت میکرد و احتمال میداد مخالفان این دیدگاه در پشت این حمله بوده باشند. گزارشهای بعدی نیز این سوءقصد را با اختلاف او با رهبری طالبان مرتبط دانستهاند.
پس از این حمله، آغاجان پاکستان را ترک کرد و ابتدا به ترکیه و سپس به امارات متحده عربی رفت. او سالها در خارج از افغانستان زندگی کرد و در این مدت همچنان درباره روند صلح و آینده سیاسی افغانستان اظهارنظر میکرد.
به این ترتیب، آغاجان در سالهای پس از سقوط نخستین حکومت طالبان به چهرهای متفاوت از بسیاری از رهبران سابق این گروه تبدیل شد؛ فردی که سابقه حضور در عالیترین سطوح طالبان را داشت، اما همزمان از مذاکره، مشارکت سیاسی و راهحل سیاسی برای پایان جنگ حمایت میکرد.
بازگشت به افغانستان همراه ملا محمد یعقوب
پس از بازگشت طالبان به قدرت در سال ۲۰۲۱، آغاجان همچنان مدتی در امارات متحده عربی ماند؛ اما در ۱۷ آذر ۱۴۰۱، او همراه با ملا محمد یعقوب مجاهد، وزیر دفاع طالبان و فرزند ملا محمد عمر، از امارات به کابل بازگشت.
چند روز پس از بازگشت نیز گزارش شد که آغاجان با سراجالدین حقانی، وزیر کشور طالبان، دیدار کرده است. طالبان درباره محتوای این دیدار توضیحی ارائه نکرد.
بازگشت او این پرسش را ایجاد کرد که آیا رهبری جدید طالبان، اختلافات گذشته با یکی از چهرههای نزدیک به ملا محمد عمر را پشت سر گذاشته و زمینه فعالیت دوباره او را فراهم کرده است یا خیر.
مدرسه دینی و بازداشت پیشین در قندهار
آغاجان در سالهای اخیر فعالیت رسمی چندانی نداشت و بیشتر در حوزههای دینی و اقتصادی فعالیت میکرد. او یک مدرسه دینی در قندهار ایجاد کرده بود و در سالهای اخیر نامش در ارتباط با فعالیتهای مذهبی و دیدار با علما مطرح شده است.
در ۲۷ حمل/فروردین ۱۴۰۵، منابع آگاه گفتند که استخبارات طالبان آغاجان را در قندهار بازداشت کرده است. به گفته این منابع، او در تلاش بود ساختاری با حضور علمای دینی افغانستان و پاکستان ایجاد کند تا از طریق آن برای کاهش تنش و گفتوگو میان طالبان و حکومت پاکستان زمینهسازی شود.
این موضوع از آن جهت اهمیت داشت که فعالیتی از این جنس میتوانست خارج از ساختار رسمی طالبان، نوعی کانال مستقل ارتباطی میان علمای دو کشور ایجاد کند؛ موضوعی که با توجه به تنشهای میان طالبان و پاکستان، میتوانست برای رهبری طالبان حساسیتبرانگیز باشد.
بازداشت دوباره معتصم آغاجان
اکنون، چند ماه پس از گزارش نخستین بازداشت، محاصره مدرسه آغاجان در قندهار و انتقال کوتاهمدت او به حوزه امنیتی، بار دیگر توجهها را به رابطه او با ساختار امنیتی طالبان جلب کرده است.
قندهار محل اصلی استقرار ملا هبتالله آخوندزاده، رهبر طالبان است و به همین دلیل هرگونه فعالیت سیاسی، مذهبی یا اجتماعی مستقل در این ولایت میتواند برای ساختار رهبری طالبان حساسیت بیشتری داشته باشد.
از سوی دیگر، آغاجان صرفاً یک مقام سابق طالبان نیست. او سابقه وزارت مالیه، عضویت در ساختار سیاسی طالبان، ارتباط نزدیک با ملا محمد عمر و تلاش برای مذاکره با حکومت پیشین افغانستان را در کارنامه دارد. در سالهای اخیر نیز نام او در تلاش برای ایجاد ارتباط میان علمای افغانستان و پاکستان مطرح شده است.
به همین دلیل، حتی اگر بازداشت اخیر او کوتاهمدت بوده باشد، مجموعه این سوابق میتواند توضیح دهد که چرا فعالیتهای او همچنان برای دستگاه امنیتی طالبان حساسیتبرانگیز است؛ هرچند تاکنون دلیل رسمی برای انتقال او به حوزه امنیتی اعلام نشده است.
بازداشت، تکذیب طالبان و آزادی آغاجان
منابع محلی گفتند که نیروهای استخبارات طالبان شامگاه یکشنبه، ۲۲ سنبله، مدرسه دینی و محل اقامت آغاجان را در منطقه عینومینه قندهار پس از ورود چند مهمان ناشناس محاصره کردند.
به گفته این منابع، نیروهای طالبان پس از بازرسی محل، معتصم آغاجان را بازداشت و ابتدا به حوزه امنیتی منتقل کردند و سپس او به یکی از مراکز استخبارات انتقال یافت.
با این حال، فرماندهی پلیس طالبان در قندهار روز دوشنبه بازداشت آغاجان را تکذیب کرد و گفت هیچ عملیاتی برای دستگیری او انجام نشده است.
با وجود این تکذیب، منابع آگاه در قندهار گفتند که آغاجان شامگاه یکشنبه بازداشت و به حوزه امنیتی منتقل شده و روز دوشنبه آزاد شده است.
آزادی او یک روز پس از انتقال به حوزه امنیتی، در حالی صورت گرفته که آغاجان پیش از این نیز سابقه بازداشت از سوی استخبارات طالبان را داشته است؛ سابقهای که نشان میدهد با وجود بازگشت او به افغانستان و ارتباط دوباره با برخی چهرههای ارشد طالبان، اختلافات گذشته و فعالیتهای مستقل او همچنان میتواند برای ساختار امنیتی این گروه حساسیتبرانگیز باشد.
معتصم آغاجان از این منظر نمونهای متفاوت در میان رهبران سابق طالبان است؛ چهرهای که زمانی در رأس ساختار مالی و سیاسی این گروه قرار داشت و به ملا محمد عمر نزدیک بود، اما پس از سقوط حکومت نخست طالبان از مذاکره و مشارکت سیاسی حمایت کرد، سالها از ساختار اصلی طالبان فاصله گرفت و سرانجام پس از بازگشت به افغانستان تحت حاکمیت طالبان در دور دوم، فعالیتهایش زیر ذرهبین دستگاههای اطلاعاتی و امنیتی قرار دارد.
