به گزارش ایراف، قلعه فریدون یا «شهر کهنه»، یکی از کهنترین آثار باستانی ولایت فراه است و طی سالهای متمادی پذیرای بازدیدکنندگان و علاقمندان به تاریخ بوده است. بر اساس روایت عدهای از پژوهشگران، این قلعه همانطور که از نامش پیداست، متعلق به فریدون، یکی از شخصیتهای اسطورهای شاهنامه فردوسی است.
قلعهای ۶۰۰ هزار متری با ۹۹ برج
قلعه فریدون که در گذشته مرکز شهر بوده، امروزه در حاشیه شهر جدید فراه قرار گرفته است. این قلعه در فاصله حدود شش کیلومتری شمال شهر فراه و بر فراز تپهای کمارتفاع، مشرف به بازار اصلی شهر، خودنمایی میکند.
در منابع تاریخی، وسعت این بنای عظیم باستانی حدود ۳۰۰ جریب(افغانستان) یعنی حدودا ۶۰۰ هزار متر مربع ذکر شده است. قلعه فریدون دارای ۹۹ برج کوچک و بزرگ است و دو دروازه بزرگ شمالی و جنوبی با نامهای «دروازه قندهار» و «دروازه هرات» دارد.
دیوارهای قطور و بلند این قلعه که ارتفاع آنها به ۱۶ متر میرسد، از گل و آجر خام ساخته شده و با وجود گذشت قرنها، هنوز تا اندازه زیادی پابرجا ماندهاند. با توجه به اینکه ارتفاع فعلی دیوارها نزدیک به ۱۶ متر است، به نظر میرسد در اصل بیش از ۱۷ متر بوده و در طول قرنها به دلیل باران و برف، رفته رفته کوتاه شده است.
روایتهای تاریخی درباره قلعه فریدون
درباره تاریخ ساخت قلعه فریدون روایتهای متعددی وجود دارد و نمیتوان هیچیک از این روایتها را به طور قطعی تایید یا رد کرد، با این وجود باستانشناسان قدمت این قلعه را بیش از دو هزار سال تخمین زدهاند و همچنین کاوشهای باستانشناسی در این محوطه، از پیشینه طولانی سکونت و حضور انسانی در این منطقه حکایت دارد.
برخی روایتها این قلعه را به فریدون، یکی از شخصیتهای اساطیری شاهنامه فردوسی، نسبت میدهند. فریدون، قاتل ضحاک مار به دوش بود و گفته میشود او این قلعه را بنا کرده و سالهای سال در آن زندگی کرده است و همچنین پس از او، فرزندانش نسل به نسل در این قلعه زندگی و حکمرانی کردهاند.
در مقابل، گروه دیگری از مورخان معتقدند که این قلعه توسط اسکندر مقدونی ساخته شده است. هنگامی که اسکندر در سال ۳۳۰ پیش از میلاد به این منطقه رسید، برای حفاظت از خود و سپاهیانش، این قلعه را بنا کرد. عده دیگری از پژوهشگران نیز معتقدند که قلعه فریدون در زمان داریوش بزرگ (۴۸۶_۵۲۲ پیش از میلاد) و به دستور بزرگان زرتشت بنا شده است. با وجود تفاوت روایتها در زمینه تاریخچه این قلعه، تعیین دقیق زمان ساخت و بنیانگذار آن همچنان نیازمند بررسیهای باستانشناسی بیشتر است.
با این حال، روایتهای اسطورهای و شواهد تاریخی درباره این بنا از دیرباز وجود داشته است. نام «قلعه فریدون» و پیوند آن با شخصیت فریدون در روایتهای محلی و منابع مرتبط با تاریخ این منطقه دیده میشود، اما تاکنون سند باستانشناسی قطعی برای اثبات اینکه این بنا به فریدون، اسکندر مقدونی یا داریوش بزرگ تعلق دارد، ارائه نشده است. همچنین در برخی منابع تاریخی نیز از این شهر کهنه با عنوان «قلعه داوری» یاد شده است.
قلعه نظامی یا شهری تجاری؟
قلعه فریدون در طول تاریخ خود کاربردهای متعددی داشته است، بر اساس پژوهشهای انجام شده، این بنا در مرحله اول به عنوان یک دژ نظامی طراحی و ساخته شده بوده است. ارتفاع بلند دیوارها، برجهای متعدد و دروازههای شمالی و جنوبی همگی نشاندهنده کارکرد نظامی این قلعه در حفاظت از ساکنان و کنترل مسیرهای تجاری منطقه بوده است.
از سوی دیگر، قلعه فریدون در مسیر یکی از مسیرهای تجاری اصلی منطقه قرار داشته که شهرهای بزرگ را به هم متصل میکرده است. این موقعیت استراتژیک، قلعه را به مرکزی مهم برای تجارت و تبادل فرهنگ تبدیل کرده بود. نکته جالب توجه این است که تا همین یکصد سال قبل نیز برخی نهادهای دولتی و حتی بازار شهر فراه در داخل قلعه فریدون قرار داشتهاند، این نکته به خوبی بیانگر اهمیت تاریخی قلعه برای مردم فراه است.
در شمال شرقی قلعه، یک بنای قلعهمانند کوچک دیگر نیز دیده میشود که قدمتی برابر با قلعه اصلی دارد. در مورد ماهیت این بنای کوچک نیز اختلاف نظر وجود دارد؛ برخی آن را محل استراحت فریدون میدانند، برخی دیگر معتقدند محل نگهداری اسلحهها و مهمات جنگی بوده و عدهای آن را ارگ یا عبادتگاه میدانند.
قلعه فریدون نمونهای برجسته از معماری دفاعی کهن افغانستان است، این قلعه از نوع دژهای نظامی با باروهای مدور محسوب میشود که با استفاده از مصالح بومی مانند گل و خشت خام ساخته شده است. استفاده از خشت خام و گل، روشی رایج در معماری سنتی منطقه بوده که با شرایط اقلیمی گرم و خشک فراه سازگاری کامل داشته است، این نوع معماری تا امروز نیز در برخی مناطق روستایی فراه دیده میشود.
جاذبهای در حال فراموشی
این قلعه یکی از قدیمیترین مناطق باستانی افغانستان است که در طول قرنها از گزند آفات در امان مانده و همچنان استوار و پابرجا، بخشی از تاریخ را در دل خود پاسداری میکند.
از سوی دیگر، این بنا پیوندی مستقیم با اساطیر ایرانی و شاهنامه فردوسی دارد و یادآور دوران شکوه تمدنهای باستانی این سرزمین است. مزیتی که میتواند برای بسیاری از جهانگردان و گردشگران تاریخی و همچنین پژوهشگران، جذاب باشد.
در کنار این موارد، وجود «باغ کافی» در اطراف قلعه از یکسو و «زیارت بابا ولی» در جنوب شرقی قلعه نیز بر اهمیت و جذابیت آن افزوده است. به گونهای که هم گردشگران مذهبی و هم گردشگران فصلی میتوانند از این مکان تاریخی بازدید کرده و ساعاتی را به قلب شاهنامه سفر کنند.
قلعه فریدون با داشتن مزیتهای چندگانه، میتواند به یکی از جاذبههای مهم گردشگری تاریخی افغانستان تبدیل شود و برای بازدیدکنندگان علاقهمند به تاریخ و فرهنگ، تجربهای بینظیر فراهم میکند.
امکان بازسازی و جاذبه گردشگری
با وجود مزایا و جذابیتهای فراوانی که این مکان تاریخی دارد، متأسفانه به دلیل کمتوجهی مسئولان حکومتی، قلعه فریدون مانند بسیاری از آبدات تاریخی دیگر، در وضعیت اسفباری قرار گرفته و چنانچه در زمینه حفاظت و احیای آن، اقدامی صورت نگیرد، این ظرفیت عظیم گردشگری از بین خواهد رفت.
بر اساس گزارشهای کارشناسان، بخشهایی از این بنای تاریخی در طول قرنهای متمادی و بدلیل بارش برف و باران، تخریب شده و از بین رفته است و نیازمند ترمیم و بازسازی است.
با وجود آنکه بخشهایی از قلعه فریدون از بین رفته و بخشهای دیگر نیز در وضعیت نامناسبی قرار دارند، بخشهای اصلی و قابل توجهی از دیوارها و برجها هنوز پابرجا هستند و پروژه مرمت و بازسازی میتواند این بنای تاریخی را به یک جاذبه گردشگری در جنوبغرب افغانستان تبدیل کند.
قلعه فریدون گنجینهای از معماری، تاریخ، اسطوره و هویت است که میتواند برای بسیاری از گردشگران داخلی و خارجی جذاب باشد.
با این همه، آینده قلعه فریدون بیش از آنکه به روایتهای اسطورهای درباره سازنده آن وابسته باشد، به میزان توجه امروز به حفاظت از آن بستگی دارد. بنایی که قرنها با استفاده از گل و خشت خام در برابر فرسایش طبیعی دوام آورده، اکنون بیش از هر زمان دیگری به حفاظت، مرمت اصولی و جلوگیری از تخریب بیشتر نیاز دارد.
