عوامل ژئوپلیتیکی مانند انتخابات و درگیریها بر بسیاری از جنبههای اقتصاد جهانی، از جمله تورم و زنجیرههای تأمین، اثر میگذارند. جنگ تحمیلی آمریکایی–صهیونیستی علیه ایران تأثیری شدید و مستقیم بر اقتصاد جهانی داشت و احتمالاً در کوتاهمدت کشورهایی مانند چین، هند و اروپا را بیشتر تحت تأثیر قرار میدهد. هرچه بحران طولانیتر شود، تأثیر آن بر بسیاری از اقتصادهای بزرگ جهان بیشتر خواهد بود. دلیل آن ساده است: خاورمیانه فقط یک منبع غنی انرژی و یک فرصت سرمایهگذاری عالی برای بسیاری از کشورها نیست؛ بلکه میزبان برخی از زنجیرههای تأمین و بنادر اصلی جهان نیز هست.
واقعیت این است که بنادر و مسیرهای دریایی برای حفظ زنجیرههای تأمین جهان و ادامه اقتصاد جهانی بسیار مهماند. تنگه هرمز یکی از مهمترین مسیرهای خاورمیانه است که ۲۰ درصد از نفت و گاز جهان از آن عبور میکند. در جنگ تحمیلی آمریکا و رژیم صهیونیستی، ایران به کشتیها هشدار داده است که از تنگه هرمز عبور نکنند؛ تنگهای که نهتنها بر منطقه تأثیر میگذارد، بلکه تأثیرات موجی شدیدی بر هر کشوری در جهان امروز ایجاد میکند.
تنگه هرمز بین ایران از یکسو و امارات متحده عربی و عمان از سوی دیگر واقع شده است. این تنگه، خلیج فارس را به دریای عرب متصل میکند و تنها مسیر دسترسی به اقیانوس آزاد برای صادرات خلیج فارس است که سپس به نقاط مختلف جهان ارسال میشود.
طبق گزارش اداره اطلاعات انرژی ایالات متحده (EIA)، در سال ۲۰۲۴ روزانه حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت، به ارزش حدود ۵۰۰ میلیارد دلار در تجارت سالانه انرژی جهانی، از تنگه هرمز عبور کرده است. نفت خامی که از این تنگه عبور میکند از ایران، عراق، قطر، عربستان سعودی و امارات متحده عربی صادر میشود. این موضوع نشان میدهد که چگونه هرگونه درگیری یا تنش در منطقه، محدود به هیچ بازیگر دولتی واحدی نخواهد بود و به همه بازیگران دولتی در سطح جهان سرایت خواهد کرد.
از سوی دیگر، از آنجا که این نفت در درجه اول به کشورهایی مانند هند، چین، ژاپن و کره جنوبی صادر میشود، اختلال در عرضه از این تنگه مستقیماً بر این اقتصادهای آسیایی تأثیر خواهد گذاشت. این اختلال سپس منجر به افزایش قیمت نفت و در نهایت تورم جهانی، از جمله در اروپا و ایالات متحده آمریکا، خواهد شد.
لازم به ذکر است که یکی از اقتصادهای بزرگی که از بسته شدن تنگه هرمز آسیب میبیند، قطر و عرضه گاز طبیعی مایع آن به جهان است؛ موضوعی که احتمالاً بدترین بحران جهانی عرضه گاز از زمان حمله روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲ را رقم خواهد زد. حدود ۲۰ درصد از صادرات گاز طبیعی مایع جهان از تنگه هرمز عبور میکند و دادههای ردیابی کشتیها اکنون نشان میدهد که ترافیک گاز مایع از طریق این آبراه باریک تقریباً متوقف شده است.
شرکت نفت دولتی قطر پیشتر اعلام کرده بود که با توجه به خطرات ناشی از عبور گاز از تنگه هرمز، تولید گاز طبیعی مایع را متوقف میکند. همین اعلام کافی بود تا قیمت گاز طبیعی در اروپا ۵۰ درصد افزایش یابد.
تأثیر بر چین، هند و اروپا
جنگ تحمیلی علیه ایران در خاورمیانه ـ جایی که مسیرهای دریایی، بنادر و حریم هوایی همگی هدف قرار گرفتهاند ـ پیش از این بازارهای چین، هند و اروپا را متزلزل کرده است. چین بزرگترین خریدار گاز مایع از قطر است و تقریباً یکسوم واردات گاز مایع خود را از این کشور خلیج فارس تأمین میکند، در حالی که هند در رتبه دوم قرار دارد. خریداران آسیایی در مجموع تقریباً یکچهارم از نیازهای گاز مایع خود را از قطر تأمین میکنند و اکنون به دنبال محمولههای جایگزین هستند.
چین امروز قطب تولید جهان است و بنابراین هم در برابر افزایش قیمت انرژی و هم در برابر افزایش هزینههای لجستیک آسیبپذیر است. افزایش هزینههای نفت، هزینههای تولید و حملونقل را افزایش میدهد؛ تأخیرهای طولانیمدت در حملونقل میتواند خطوط تولید بهموقع را مختل کند و کمبود کالاهای واسطهای ایجاد کند. در حالی که سیاستگذاران چین فضای مالی بیشتری برای جذب این شوکها دارند، اما اختلال طولانیمدت، فعالیت صنعتی و تقاضای جهانی از بزرگترین صادرکننده کالاهای جهان را کاهش خواهد داد.
چین همچنین بیش از ۱۳ درصد از واردات نفت خود را از ایران تأمین میکرد و این امر اکنون مشکلاتی را برای اقتصاد چین ایجاد خواهد کرد. ذخایر استراتژیک نفت پکن تا حدودی بهعنوان ضربهگیر عمل میکنند، اما اختلال طولانیمدت، خطر کاهش تولید صنعتی و افزایش قیمت مصرفکننده را به همراه دارد و در نتیجه تلاشهای بهبود اقتصادی مبتنی بر مصرف را تضعیف میکند.
هند نیز یکی دیگر از بازیگران دولتی است که جنگ تحمیلی آمریکا و رژیم اسرائیل علیه ایران را از نزدیک زیر نظر دارد. بازارهای هند به دلیل وابستگی به واردات، بهشدت به افزایش قیمت نفت حساس هستند. افزایش قیمت نفت خام، هزینه واردات هند را افزایش میدهد، تراز تجاری را تضعیف میکند و بر روپیه فشار وارد میکند. در هند، این امر همچنین فشارهای سیاسی پیرامون یارانههای سوخت و قیمتهای مصرفکننده ایجاد میکند که دولتها را نسبت به چنین شوکهایی حساس میسازد. همچنین اگر خطرات دریای سرخ، شرکتهای حملونقل را مجبور به طی مسیرهای طولانیتر یا پرداخت هزینههای اضافی کند، صادرکنندگان هندی با هزینههای حملونقل و بیمه بالاتر مواجه خواهند شد.
صادرکنندگان پیشتر درباره تأخیر در حملونقل و افزایش هزینههای لجستیک هشدار دادهاند.
هند اخیراً برای تأمین نیازهای انرژی خود، تا حدودی به دلیل پیروی از فشار آمریکا برای خرید کمتر از روسیه، بیشتر به امارات متحده عربی و عربستان سعودی روی آورده است. با ادامه درگیری، مشکلات بیشتری در زمینه تقاضا و عرضه برای هند ایجاد خواهد شد. این موضوع همچنین جنبه سیاسی پیدا خواهد کرد، زیرا مردم به سرعت به صفهای طولانی در پمپبنزینها و افزایش قیمت کالاهای اساسی واکنش نشان میدهند.
علاوه بر این، حدود ۹ میلیون هندی در خاورمیانه زندگی و کار میکنند و برای خانوادههایشان در هند پول میفرستند. در سالهای ۲۰۲۳–۲۰۲۴، امارات متحده عربی بهتنهایی نزدیک به ۱۹ درصد از کل پولهای ورودی هند را به خود اختصاص داده است. درگیریای که چند هفته ادامه یابد، موجب کاهش این پولها خواهد شد و به مشکلات مالی میافزاید.
اروپا با یک مشکل دوگانه روبهرو است: انتقال قیمت انرژی به تورم و تأثیر غیرمستقیم آن بر تجارت. اگرچه اروپا در مقایسه با برخی خریداران آسیایی سهم کمتری از نفت خام خود را از طریق خلیج فارس تأمین میکند، اما افزایش جهانی قیمت نفت در بازارهای انرژی منعکس خواهد شد و باعث افزایش هزینههای بنزین، گازوئیل و برق میشود. این امر همچنین تلاشهای بانک مرکزی برای ایجاد تعادل میان تورم و رشد را پیچیدهتر میکند. برای اقتصادهای وابسته به صادرات اروپا، هزینههای بالاتر حملونقل و زمان طولانیتر حملونقل نیز حاشیه سود را کاهش داده و حجم تجارت را کند میکند.
پیامدهای جهانی جنگ تحمیلی علیه ایران
اگر درگیری در خاورمیانه ادامه یابد، پیامدهای جهانی آن شدید خواهد بود. با هدف قرار گرفتن و تهدید منابع نفت و گاز، افزایش قیمت نفت در نهایت منجر به تورم جهانی میشود که هزینههای مصرفکننده را افزایش میدهد. ایالات متحده در مقایسه با اقتصادهای آسیایی و اروپا، تا حدی از این شوکها مصون است. ذخایر نفت شیل و ذخایر استراتژیک نفت آمریکا حمایت کوتاهمدتی فراهم میکنند، اما اگر درگیری بهزودی حل نشود، تورم بر بازارهای آمریکا نیز اثر خواهد گذاشت. «جانت یلن»، وزیر خزانهداری سابق آمریکا، میگوید این درگیری میتواند به رشد اقتصادی آمریکا آسیب بزند و فشارهای تورمی را تشدید کند و مانع کاهش نرخ بهره توسط فدرالرزرو شود.
تأثیر این وضعیت بر ژاپن و کره جنوبی با سقوط بازار سهام قابل مشاهده بود. شاخص معیار «کاسپی» کره جنوبی در ۳ مارس ۱۲ درصد سقوط کرد، زیرا سهام کشتیرانی این کشور به دلیل نگرانی از افزایش هزینههای سوخت و محدودیت کشتیرانی از طریق تنگه هرمز کاهش یافت. بورس کره پس از فروش شدید در بازارهای فناوریمحور، دو بار معاملات را برای مدت کوتاهی متوقف کرد تا نوسانات کاهش یابد. سهام کشتیرانی از جمله سهامی بود که بیشترین کاهش را در سئول تجربه کرد.
اقتصاد ژاپن و کره جنوبی برای تأمین تقاضای نفت خام و گاز طبیعی مایع خود بهشدت به خاورمیانه وابسته است. با محدود شدن عرضه بهدلیل بسته شدن تنگه هرمز، بازارهای سهام نگرانیهای فزایندهای را منعکس میکنند. در ژاپن، تحلیلگران اشاره میکنند که یک درگیری طولانیمدت در خاورمیانه ممکن است اقتصاد این کشور را به سمت رکود سوق دهد.
علاوه بر این، در جنگ تحمیلی محور آمریکا–صهیونیسم علیه ایران، با بسته شدن حریم هوایی خاورمیانه، هزاران مسافر در فرودگاههای مختلف سرگردان شدند. گردشگری و صنعت هواپیمایی در سطح جهانی با افزایش هزینهها و کاهش تقاضا کند شدهاند. با افزایش قیمت نفت، سوخت گرانتر و سفرهای هوایی پرهزینهتر خواهد شد. واضح است که این جنگ به صنعت یا اقتصاد جهانی کمکی نمیکند.
اگر این درگیری ادامه یابد، آسیب به اقتصاد جهانی بیشتر نمایان خواهد شد. ما امروز در یک دنیای جهانیشده زندگی میکنیم و از این رو بیثباتی در یک بخش، در همه مناطق منعکس خواهد شد. بهعنوان مثال، لغو هزاران پرواز، صنعت هوانوردی و گردشگری جهانی را تضعیف کرد.
دو عامل در آینده تأثیر این درگیری بر اقتصاد جهانی را تعیین خواهند کرد: مدت زمان درگیری و میزان خسارت وارده. افزایش قیمت نفت در هفتههای آینده نیز بخش زیادی از این چرخه اقتصادی را تعیین خواهد کرد. اگر قیمت نفت بیش از این افزایش یابد، تورم به دنبال آن ایجاد میشود که منجر به کاهش تقاضای مصرفکننده و در نهایت رکود اقتصادی خواهد شد. با این حال، اگر اوضاع بهزودی آرام شود یا تولیدکنندگان برای جبران کمبودها تولید نفت را افزایش دهند، تورم میتواند کوتاهمدت باشد.
بیشتر بخوانید:
هزینههای هنگفت آمریکا در جنگ با ایران؛ کاخ سفید از ارائه آمار واقعی خودداری کرد
تجاوز آمریکا و اسرائیل علیه ایران؛ مرگ حقوق بینالملل
پاکستان؛ محور نوظهور حل بحرانهای منطقهای و فرامنطقهای
