دکتر احسان جندقی در گفتوگو با ایراف به ریشهیابی مشکل واگرایی میان ملتهای همفرهنگ (ایران، تاجیکستان، افغانستان و ازبکستان) پرداخت. به باور او، علیرغم اشتراکات عمیق تمدنی و زبانی، امروزه نوعی «بیخبری» و فقدان ارتباطات قوی فرهنگی میان این جوامع حاکم شده است؛ تا جایی که حتی در شرایط کنونی، واکنشهای همدلانه و همگرا در حوزهٔ زبان فارسی به حداقل رسیده است.
جندقی ریشهٔ این چالش را در تمرکز بیش از حد بر «باورهای ایدئولوژیک و مذهبی» به قیمت نادیده گرفتن بسترهای فرهنگی دانست و تصریح کرد: «ما به اشتباه فکر میکنیم اسلام چیزی جدا از فرهنگ و تمدن این جوامع است، در حالی که تاریخ نشان داده این دو بال، مکمل یکدیگرند.»
احیای الگوی «خدمات متقابل»؛ زبان فارسی به مثابه مَرکب دین
عضو هیات علمی دانشگاه ادیان و مذاهب با اشاره به کتاب ماندگار «خدمات متقابل اسلام و ایران» شهید مطهری، ابراز تأسف کرد که این الگو در سیاستگذاریهای فعلی دنبال نشده است. وی خاطرنشان کرد که زبان فارسی در طول تاریخ ثابت کرده است که میتواند به گسترش و عمقبخشی باورهای دینی کمک کند. ایشان با بازخوانی تحولات قرن پنجم هجری، یادآور شد که پس از یک دورهٔ چهارصد سالهٔ خاموشی، زبان فارسی در مناطقی خارج از مرزهای سیاسی امروز ایران (همچون ازبکستان و افغانستان کنونی) دوباره قد علم کرد، اما نه برای تقابل با اسلام، بلکه برای تولید عظیمترین متون دینی و عرفانی که هدفشان گسترش آموزههای اسلامی میان تودههای مردم بود.
تصوف و طریقت نقشبندیه؛ پیونددهندهٔ شرق و غرب جهان اسلام
دکتر جندقی همچنین، به نقش «تصوف» به عنوان بعد باطنی دین در حفظ سنت اسلامی اشاره کرد. او طریقت «نقشبندیه» را یکی از قویترین پیوندهای فرهنگی در منطقهٔ ماوراءالنهر (بخارا، سمرقند و مرو) دانست که از قرن هفتم هجری تا به امروز، حامل سنتهای دینی بر بستر زبان فارسی بوده است.
وی با ارائهٔ آماری دقیق خاطرنشان کرد: «بیش از ۹۰ درصد منابع اصلی و مکتوب طریقت نقشبندیه — که پرطرفدارترین طریقت صوفیانه در دنیای امروز از قفقاز تا سینکیانگ چین است — به زبان فارسی نگاشته شده است. شخصیتهای برجستهای نظیر عبدالرحمن جامی با آثاری همچون “هفت اورنگ” و “نفحاتالانس”، نشان دادند که چگونه ادبیات و عرفان فارسی میتواند در خدمت اعتلای معنویت اسلامی قرار گیرد.»
نقد فارسیستیزی؛ از تجددخواهی مدرن تا تحجر ایدئولوژیک
در پاسخ به چالشهای معاصر، دکتر جندقی جریانات فارسیستیز در منطقه را به دو دسته تقسیم کرد:
– یک دسته تجددخواهان مدرن هستند؛ کسانی که تحت تأثیر فرهنگ غربی، زبان فارسی را عنصری سنتی و موجب عقبماندگی میدانند و به دنبال تغییر رسمالخط هستند.
– دسته دیگر مدعیان دینداری؛ جریانی که با بهانهٔ «اسلامیسازی»، زبان فارسی را عنصری غیراسلامی معرفی کرده و سعی در زدودن آن از محملی برای مفاهیم اعتقادی دارند.
او در نقد دستهٔ دوم تأکید کرد که زبان فارسی، به ویژه در شعر بزرگانی چون حافظ، مفاهیم عمیق الهیاتی مانند ایثار، گذشت و خداشناسی را به شکلی بیان کرده که متون خشک کلامی هرگز قادر به انتقال آن نبودهاند. وی تصریح کرد که زبان فارسیِ دوران اسلامی، به مراتب عمیقتر و غنیتر از فارسیِ پیش از اسلام است و این خود نشاندهندهٔ خدمات متقابل این دو حوزه به یکدیگر است.
نوروز؛ آیین ملی با صبغهٔ مذهبی
دکتر جندقی در بخش پایانی این گفتگو، به شبهات پیرامون جشن نوروز پاسخ داد. وی این تصور را که پرداختن به آیینهای باستانی مانند نوروز در تضاد با باورهای الهیاتی است، یک «خطای تاریخی» نامید. به گفتهٔ او، تاریخ بارها ثابت کرده است که محور قرار دادن آیینهای مشترک تمدنی نه تنها به اسلامیت ضربه نمیزند، بلکه میتواند زیر چتر اسلام، عنصری برای همگرایی ملتهای مسلمان منطقه باشد. وی یادآور شد که نوروز در بسیاری از ادوار تاریخی، اتفاقاً جنبهای مذهبی یافته و به عنوان عنصری مشترک برای وفاق اجتماعی مورد استفاده قرار گرفته است.
ضرورت تغییر زاویهٔ نگاه
دکتر احسان جندقی بیان کرد که زبان فارسی و مناسک مشترکی چون نوروز، به جای آنکه به عنوان رقیب دین دیده شوند، باید به عنوان ابزارهای راهبردی برای پیوند عمیقتر میان ایران، پاکستان، ازبکستان و افغانستان نگریسته شوند. از نگاه ایشان، مذهب میتواند از طریق ادبیات عرفانی و تمدنی فارسی، نفوذ خود را گسترش دهد و به جای واگرایی، بستری برای «وحدت در کثرت» فراهم آورد.
جشن نوروز بهعنوان یک آیین ملی با سابقهای طولانی، پیونددهندهٔ فرهنگهای مختلف است. نوروز به عنوان نمادی از تجدید حیات و آغاز دورهای جدید، در بسیاری از جوامع بهویژه در میان ملتهای فارسیزبان جایگاه ویژهای دارد. این آیین بهرغم ریشههای باستانیاش، با باورهای اسلامی در هم تنیده شده و میتواند بستری برای همگرایی ملتهای مسلمان فراهم آورد.
گفتنی است که زبان فارسی بهعنوان یکی از زبانهای غنی و باستانی جهان، در تاریخ تمدنهای اسلامی و ایرانی نقش بسزایی ایفا کرده است. این زبان نه تنها ابزاری برای ارتباطات فرهنگی و ادبی میان ملتها، بلکه وسیلهای برای بیان و گسترش باورهای دینی نیز بوده است. در این راستا، میتوان گفت زبان فارسی مهمترین ابزار در عمقبخشی به الهیات اسلام و حفظ سنتهای دینی در عرصههای مختلف بوده است.
بیشتر بخوانید:
پیام نوروزی و توجه ویژه به همسایگان شرقی؛ بازتاب یک مسئله امنیتی جدی
پیام نوروزی پوتین: دوست وفادار و شريک قابل اعتماد تهران هستيم
