به گزارش ایراف، شهر کابل در روزگاری نه‌چندان دور، به‌عنوان یکی از مدرن‌ترین شهرهای منطقه و از مقاصد گردشگری، مورد توجه جهانگردان و سیاحان بود. گوشه‌گوشه این شهر روایتگر تاریخی است که به‌دلیل چند دهه جنگ و ناامنی، غبار فراموشی بر آن نشسته است.
پل هارتن، یادگار دوره اصلاحات امانی
بناها و ساختمان‌های شهری، علاوه بر اینکه بخشی از زیرساخت‌های شهر به شمار می‌روند، هرکدام تاریخ و روایتی دارند که با زندگی مردم گره خورده است. هر بنایی که در دل شهر ساخته می‌شود، قصه‌ای خاص دارد که دانستن آن خالی از لطف نیست.
«پل هارتن» که در گفتار روزمره بسیاری از کابلی‌ها به نام پل «آرتل» یا «هارتل» شناخته می‌شود، یکی از همین بناهای تاریخی شهر کابل است؛ پلی بر فراز رود کابل که تاریخ آن با دوره اصلاحات شاه امان‌الله خان، حضور مهندسان خارجی در افغانستان و شکل‌گیری چهره جدید پایتخت گره خورده است. امان‌الله خان در دوران حکومت خود، در راستای نوسازی چهره پایتخت و مدرن‌سازی ساختار شهری، اقدامات زیادی را روی دست گرفت که ساخت پارک‌ها، سینماها، ساختمان‌های مدرن و پل‌ها، بخشی از این روند بود.
پل هارتن در محدوده غربی شهر قدیم کابل و در مسیر ارتباطی دهمزنگ، ماشین‌خانه و گذرگاه قرار دارد. در دو سوی آن، لایه‌هایی از تاریخ شهری کابل شکل گرفته است؛ از بناهای قدیمی و مراکز خدماتی گرفته تا محله‌هایی که زندگی روزمره شهروندان در آن‌ها جریان دارد.
از پل‌های چوبی و آهنی تا بنای سنگی
بر اساس روایت‌های تاریخی نقل‌شده درباره این منطقه، در دوره شاه جهان، امپراتور گورکانی هند، پلی چوبی بر فراز دریای کابل ساخته شد. در این منابع ساخت پل اولیه در سال ۱۶۵۰ میلادی ذکر شده است.
این گذرگاه در دوره‌های بعد نیز اهمیت خود را حفظ کرده و به پلی مهم در شهر کابل تبدیل شده است. روایت‌های محلی و نوشته‌های تاریخی از بازسازی یا تقویت پل در دوره امیر عبدالرحمان خان با استفاده از پایه‌های آهنی سخن می‌گویند. به این ترتیب، پیش از آنکه پل سنگی هارتن ساخته شود، این محدوده سابقه‌ای طولانی در ارتباط میان دو سوی رودخانه داشته است. در واقع، پل هارتن بخشی از روندی تاریخی است که طی آن، این گذرگاه به‌تدریج تغییر شکل داده است؛ از پل چوبی ساده تا پل آهنی و سپس پل سنگی.
با گسترش برنامه‌های عمرانی در دوره شاه امان‌الله خان، نیاز به ایجاد زیرساخت‌های مقاوم‌تر در کابل افزایش یافت. در همین چارچوب، پل قدیمی جای خود را به سازه‌ای سنگی داد که از نظر مصالح و شیوه ساخت، با پل‌های پیشین تفاوت اساسی داشت.
بر اساس اسناد تاریخی، ساخت پل سنگی در سال ۱۳۰۲ خورشیدی آغاز شده است. در روایت‌های مربوط به ساخت این پل آمده است که سنگ‌های مورد استفاده در آن از محدوده هندکی چهلستون، در جنوب کابل، استخراج و به‌وسیله سنگ‌تراشان محلی آماده می‌شدند.
والتر هارتن؛ مهندس آلمانی در روزگار نوسازی کابل
نام اصلی این پل با والتر هارتن (Walter Harten)، مهندس آلمانی، مرتبط است که در پروژه‌های ساختمانی دوره شاه امان‌الله خان، به‌ویژه طرح‌های مربوط به قصر دارالامان، نقش فنی داشت.
در سال‌های آغازین دهه ۱۳۰۰ خورشیدی، گروهی از مهندسان و متخصصان آلمانی برای مشارکت در برنامه‌های عمرانی افغانستان به کابل آمدند. ساخت قصر دارالامان و دیگر طرح‌های مرتبط با نوسازی پایتخت، بخشی از تلاش‌های آن دوره برای ایجاد ساختارهای جدید اداری و شهری بود. انجینر هارتن (مهندس هارتن) نیز یکی از همین مهندسان بود که در آن دوره به افغانستان آمد و نامش با پروژه‌های بزرگ کابل پیوند خورد.
بر اساس نوشته‌های تاریخی درباره پل هارتن، شاه امان‌الله خان به پاس خدمات هارتن در عرصه مهندسی و ساخت‌وساز، دستور داد نام او بر این سازه گذاشته شود. گفته می‌شود کتیبه‌ای سنگی نیز در کنار پل نصب شده بود که دلیل این نام‌گذاری را توضیح می‌داد.
در متن نقل‌شده از این کتیبه آمده است: «به یادگار حسن خدمت عزتمند دیپلوم انجینیر والتر هارتن آلمانی سرمهندس قصر دارالامان، نام این پل، پل هارتن نهاده شد.»
یکی از نکات جالب درباره این پل، فاصله میان نام اصلی آن و نامی است که در زبان روزمره مردم رواج یافته است. بسیاری از شهروندان کابل این سازه را «پل آرتل» یا «پل هارتل» می‌نامند؛ نام‌هایی که در گفتار محلی و برخی نوشته‌های عمومی نیز دیده می‌شوند.
آرتل و هارتل را می‌توان صورت‌های رایج‌شده در گفتار عمومی دانست. در زبان محاوره‌ای مردم کابل و بخشهایی از افغانستان، تلفظ برخی حروف در واژه‌ها تغییر می‌کند و همین امر می‌تواند در شکل‌گیری صورت‌های متفاوت نام‌ها نقش داشته باشد.
کتیبه سنگی و نشانه‌های یک دوره تاریخی
کتیبه منسوب به پل هارتن، بازتابی از شیوه ثبت خدمات فنی و عمرانی در دوره شاه امان‌الله خان است. این کتیبه که در ابتدا به‌عنوان معرفی‌نامه پل ساخته شده بود، امروزه سندی تاریخی به شمار می‌رود که جزئیات ارزشمندی از شیوه ثبت رسمی اطلاعات در آن دوره را در خود دارد.
از سوی دیگر، نام‌گذاری این پل به نام مهندس آن، نشان‌دهنده نقش معماران، مهندسان و طراحان خارجی در دوره اصلاحات امانی است؛ دوره‌ای که زیربنای بسیاری از مؤلفه‌های شهرنشینی در کابل در آن شکل گرفت.
در روایت‌های مربوط به معماری پل آمده است که سنگ‌های آن با مهارت سنگ‌تراشان کابل آماده شده‌اند و در دو سوی پل نیز چهار منار کوچک با چراغ‌هایی بر فراز آن‌ها ساخته شده بود. همچنین نقش کلاه شاه امان‌الله خان با تاجی از خوشه‌های گندم بر این منارها حکاکی شده بود. این جزئیات بخشی از هویت پل هارتن به شمار می‌روند.
روایت‌های مردمی؛ از پل هزاره تا جوی شیر
در کنار اسناد و نوشته‌های تاریخی، روایت‌های شفاهی نیز بخشی از حافظه تاریخی این محدوده را شکل داده‌اند. در برخی نقل‌های محلی، از پلی قدیمی در همین حوالی با نام «پل هزاره» یاد می‌شود. این روایت‌ها به خاطرات خانواده‌هایی اشاره دارند که نسل‌به‌نسل درباره گذر از این محل و رفت‌وآمد در اطراف دریای کابل سخن گفته‌اند.
در یکی از این روایت‌ها، شماری از ساکنان قدیمی کابل، به‌ویژه خانواده‌های هندو ساکن شهر کهن، از «جوی شیر» و رفت‌وآمد از مسیر پلی در نزدیکی قلعه هزاره‌های چنداول یاد کرده‌اند. در این نقل‌ها، از مراسم مذهبی مرتبط با ریختن شیر در آب نیز سخن گفته می‌شود.
این روایت‌ها از نظر تاریخ اجتماعی شهر کابل اهمیت ویژه‌ای دارند؛ زیرا نشان می‌دهند که مسیرهای عبور از رودخانه، افزون بر کارکرد ارتباطی، در رفت‌وآمدهای روزمره و مناسک مذهبی برخی گروه‌های ساکن کابل نیز جایگاه داشته‌اند، بسیاری از ساکنان قدیمی این منطقه منجمله هندوها، افغانستان را ترک کرده‌اند.
پل ۱۰۳ ساله هارتن و زندگی روزمره کابل
موقعیت پل در غرب شهر قدیم کابل، آن را به یکی از مسیرهای مهم ارتباطی میان بخش‌های مختلف پایتخت تبدیل کرده است. در اطراف آن، خانه‌های مسکونی، مراکز آموزشی، ادارات و تأسیسات خدماتی قرار دارند، با اینحال امروزه توجه چندانی به این پل تاریخی نمی‌شود و تنها به معبری برای شهروندان تبدیل شده است.
پل‌های قدیمی، به‌ویژه سازه‌هایی که همچنان در شبکه رفت‌وآمد شهری قرار دارند، در برابر فشار ترافیکی، فرسایش مصالح و تغییرات محیطی آسیب‌پذیرند. پل هارتن نیز از این مساله مستثنی نیست و در بخشهایی از پایه‌های میانی، ترک و شکاف ایجاد شده است، ترک‌های که نشان‌دهنده عمر صدساله این بنای سنگی هستند.
این پل یادآور دوره‌ای است که کابل در مسیر تغییر چهره شهری خود قرار داشت؛ دوره‌ای که در آن، مهندسان خارجی، استادکاران محلی و برنامه‌های عمرانی امان‌الله خان در شکل‌گیری زیرساخت‌های جدید نقش ایفا کردند.
پل هارتن با وجود عمر ۱۰۳ ساله‌اش، هنوز یکی از زیبایی‌های کابل به شمار می‌رود و برای بسیاری از شهروندان، محلی برای تفریح و سرگرمی است.
