به گزارش ایراف، مهدی گلشنی از جمله استادانی بود که در طول چند دهه فعالیت دانشگاهی، علاوه بر پژوهش در فیزیک ذرات بنیادی، به بررسی ماهیت علم، رابطه دانش با فلسفه و دین، اخلاق پژوهش و چالشهای ساختاری دانشگاههای ایران پرداخت.
مشارکت در راهاندازی نخستین دوره دکتری فیزیک در ایران، تأسیس گروه فلسفه علم در دانشگاه صنعتی شریف، فعالیت در فرهنگستان علوم و شورای عالی انقلاب فرهنگی و نقد شیوههای کمّی ارزیابی دانشگاهها، از مهمترین بخشهای کارنامه علمی و مدیریتی او به شمار میروند.
از دانشگاه تهران تا برکلی؛ آغاز مسیر علمی یک فیزیکدان
مهدی گلشنی تحصیلات دانشگاهی خود را در رشته فیزیک دانشگاه تهران آغاز کرد و برای ادامه تحصیل راهی دانشگاه برکلی در کالیفرنیای آمریکا شد. او در سال ۱۳۴۸ دکترای خود را در زمینه فیزیک ذرات بنیادی دریافت کرد و پس از بازگشت به ایران به دانشگاه صنعتی شریف پیوست.
او در این دانشگاه مسئولیتهایی همچون ریاست دانشکده فیزیک در دو دوره و معاونت دانشگاه را برعهده داشت و در توسعه آموزش و پژوهش علوم پایه مشارکت کرد.
یکی از اقدامات مهم گلشنی، مشارکت مؤثر در شکلگیری نخستین دوره دکتری فیزیک ایران بود. ایجاد این دوره، زمینه تربیت پژوهشگران در بالاترین مقطع دانشگاهی را در داخل کشور فراهم کرد.
او همچنین در توسعه تحقیقات فیزیک بنیادی و شکلگیری مرکز تحقیقات فیزیک نظری و ریاضیات نقش داشت؛ مرکزی که بعدها به یکی از نهادهای مهم پژوهش در حوزه علوم پایه تبدیل شد.
چرا گلشنی به سراغ فلسفه علم رفت؟
یکی از ماندگارترین اقدامات گلشنی در دانشگاه صنعتی شریف، تلاش برای ایجاد گروه آموزشی فلسفه علم بود؛ اقدامی که به شکلگیری نخستین ساختار دانشگاهی کشور در این حوزه انجامید.
این تصمیم از نگاه متفاوت او به آموزش دانشگاهی سرچشمه میگرفت. گلشنی معتقد بود دانشجویان رشتههای فنی و علوم پایه نباید تنها با فرمولها و نظریههای تخصصی آشنا باشند، بلکه باید درباره مبانی دانشی که تولید میکنند نیز شناخت داشته باشند.
از نظر او، پرسشهایی درباره چگونگی شکلگیری علم، اعتبار شناخت تجربی، رابطه فلسفه با علوم طبیعی و تأثیر جهانبینی بر فعالیت پژوهشی، بخشی از آموزش جامع دانشگاهی بودند.
او همچنین بر ضرورت حضور علوم انسانی در دانشگاههای فنی و مهندسی تأکید داشت و معتقد بود تخصصگرایی صرف، دانشجویان را از درک ابعاد فلسفی و اجتماعی دانش دور میکند. گلشنی برای توضیح این دیدگاه به دانشگاههایی مانند مؤسسه فناوری ماساچوست (MIT) اشاره میکرد که در کنار آموزش تخصصی، برای مطالعات انسانی و فلسفی نیز جایگاه قائل هستند.

از فرهنگستان علوم تا شورای عالی انقلاب فرهنگی
فعالیت گلشنی به محیط دانشگاه محدود نماند و او در بخش مهمی از تصمیمگیریهای علمی و آموزشی کشور نیز حضور داشت.
وی در سال ۱۳۶۹ به عضویت فرهنگستان علوم جمهوری اسلامی ایران درآمد و در دورههای مختلف ریاست گروه علوم پایه این نهاد را برعهده گرفت. همچنین بیش از یک دهه در شورای عالی برنامهریزی، سرپرستی گروه علوم پایه را انجام داد.
۱۵ سال ریاست پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی و عضویت باسابقه در شورای عالی انقلاب فرهنگی نیز از دیگر مسئولیتهای او بود.
گلشنی معتقد بود توسعه علمی با افزایش تعداد دانشگاهها، رشتهها و دانشجویان محقق نمیشود. به باور او، دانشگاه زمانی میتواند نقش واقعی خود را ایفا کند که از امکانات پژوهشی مناسب، استقلال علمی و نظام مدیریتی کارآمد برخوردار باشد و بتواند استعدادهای دانشجویان را پرورش دهد.
انتقاد از مقالهمحوری؛ تعداد مقالات معیار پیشرفت علمی نیست
یکی از مهمترین محورهای انتقادی گلشنی، شیوه ارزیابی استادان و دانشگاهها بر اساس شاخصهای کمّی، بهویژه تعداد مقالات علمی بود.
او با انتشار مقاله مخالفتی نداشت، اما معتقد بود تبدیل تعداد مقالات به مهمترین معیار ارزیابی، میتواند مسیر پژوهش را از اهداف اصلی خود منحرف کند.
از نگاه گلشنی، ارزش یک پژوهش را نباید صرفاً با تعداد مقالات یا امتیازهای اداری سنجید؛ بلکه باید بررسی کرد که آن تحقیق چه اندازه به گسترش دانش، ارائه ایدهای تازه یا حل یک مسئله علمی کمک کرده است.
او هشدار میداد فشار برای انتشار مستمر مقاله، ممکن است پژوهشگران را به سمت موضوعات کوتاهمدت سوق دهد و فرصت پرداختن به پرسشهای بنیادی و دشوار را کاهش دهد.
مهاجرت نخبگان؛ مسئلهای فراتر از امکانات کشورهای دیگر
مهاجرت دانشجویان و پژوهشگران مستعد از دیگر موضوعاتی بود که گلشنی درباره آن هشدار میداد.
او معتقد بود برای بررسی مهاجرت نخبگان، نباید تنها به امکانات دانشگاههای کشورهای دیگر توجه کرد؛ بلکه شرایط فعالیت علمی در داخل کشور نیز در این تصمیم نقش تعیینکننده دارد.
به باور او، نبود حمایت کافی، ضعف شایستهسالاری و محدودیتهای محیط دانشگاهی میتواند انگیزه پژوهشگران برای ادامه فعالیت در کشور را کاهش دهد. از همین رو، بر ضرورت حمایت از استعدادهای جوان و فراهمکردن امکان فعالیت علمی مستقل تأکید میکرد.

علم، دین و فلسفه؛ دغدغهای فراتر از فیزیک
بخش دیگری از اندیشههای گلشنی به رابطه علم و دین اختصاص داشت. او معتقد بود دانش تجربی، با وجود اهمیت فراوان، بهتنهایی پاسخگوی همه پرسشهای مربوط به انسان و جهان نیست و باید امکان گفتوگو میان علم، فلسفه و دین فراهم باشد.
این دیدگاه در آثاری مانند «قرآن و علوم طبیعی»، «از علم سکولار تا علم دینی» و «فیزیک و فلسفه» بازتاب یافته است. او در این آثار تلاش کرد میان مباحث تخصصی فیزیک و پرسشهای بنیادین فلسفی و معرفتشناختی ارتباط برقرار کند.
گلشنی همچنین به اخلاق پژوهش توجه داشت و معتقد بود دانشمند در برابر نتایج و پیامدهای فعالیت علمی خود مسئولیت دارد. از نظر او، پیشرفت فناوری باید با توجه به ابعاد انسانی، اجتماعی و اخلاقی همراه باشد.
استادی که ارتباط با دانشجویان را بخشی از مسئولیت خود میدانست
یکی از بخشهای قابل توجه کارنامه گلشنی، ارتباط نزدیک او با دانشجویان بود؛ ارتباطی که حتی در سالهای پایانی فعالیت دانشگاهیاش ادامه داشت.
در سال ۱۳۹۷، هنگامی که موضوع بازنشستگی او مطرح شد، گروهی از دانشجویان و اعضای جامعه دانشگاهی شریف با انتشار نامهای نسبت به این موضوع واکنش نشان دادند و بر ضرورت تداوم حضور علمی و آموزشی او تأکید کردند.
در این نامه به ارتباط مستقیم گلشنی با دانشجویان، امکان مراجعه و گفتوگو با او درباره مسائل علمی و استقبال از درسهای اختیاریاش اشاره شده بود.
درس «علم و دین» از جمله درسهایی بود که علاقهمندان خارج از جمع دانشجویان ثبتنامشده نیز برای حضور در آن تمایل داشتند.
او در سالهای پایانی عمر نیز از فعالیت علمی فاصله نگرفت و بر اساس اطلاعات منتشرشده در گفتوگویی در بهار ۱۴۰۵، همچنان در راهنمایی رسالههای دکتری دانشجویان مشارکت داشت.
جوایز و افتخارات؛ از چهره ماندگار فیزیک تا نشان درجه یک دانش
گلشنی در طول فعالیت حرفهای خود جوایز و عناوین علمی متعددی دریافت کرد. از جمله آنها میتوان به نشان درجه یک دانش کشور در سال ۱۳۸۸، انتخاب بهعنوان چهره ماندگار فیزیک ایران در سال ۱۳۸۱ و جایزه علمی علامه طباطبایی بنیاد ملی نخبگان در سال ۱۳۹۱ اشاره کرد.
او همچنین جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی ایران و جایزه برنامه آموزشی علم و دین بنیاد جان تمپلتون در سال ۱۹۹۵ را دریافت کرد و بهعنوان استاد ممتاز فیزیک دانشگاه صنعتی شریف شناخته شد.
زمینههای پژوهشی او فیزیک ذرات بنیادی، مبانی مکانیک کوانتومی، کیهانشناسی و فلسفه فیزیک را در بر میگرفت. ترجمه کتابهای آموزشی فیزیک هالیدی و رزنیک نیز از جمله فعالیتهای او در حوزه آموزش دانشگاهی بود.
درگذشت در ۳۰ آبان؛ استادی که تا واپسین روزها به فعالیت علمی ادامه داد
مهدی گلشنی در روز ۳۰ آبان ۱۴۰۵ درگذشت؛ خبری که جامعه دانشگاهی و علمی ایران را متأثر کرد.
بر اساس گزارشهای منتشرشده، این استاد دانشگاه تا واپسین ساعات زندگی نیز از فعالیت در عرصه علم و دانش دست نکشیده بود و قرار بود روز ۳۰ آبان برای شرکت در برنامهای در دانشگاه صنعتی شریف حضور پیدا کند؛ حضوری که با درگذشت او میسر نشد.










