وحید صابری، خواننده مشهور افغانستان روز شنبه، ۳۰ عقرب/آبان ۱۴۰۵، در تاشکند درگذشت. گزارشها حاکی است که او از پیش با بیماری قلبی دستوپنجه نرم میکرد و تحت مراقبت پزشکان قرار داشت. خبر مرگش با واکنشهای اندوهبار شماری از هنرمندان روبهرو شد. فرهاد دریا، هنرمندی که سالهایی از جوانی و فعالیت هنریاش را در کنار صابری سپری کرده بود، دیروز پس از شنیدن خبر درگذشت او، با انتشار تصویری از آن دو، در حالی که بهشدت متأثر و گریان بود، از رفتن دوست دیرینش یاد کرد. دیدن فرهاد دریا با آن همه اندوه و بغض، خود تصویر تلخی بود؛ گویی با مرگ صابری، بخشی از خاطرات مشترک یک نسل از موسیقی افغانستان نیز به سوگ نشسته است.
مرگ وحید صابری، آوازخوان نامآشنای افغانستان، در شهر تاشکند ازبکستان، تنها خبر درگذشت یک هنرمند نیست؛ خاموششدن صدایی است که برای چندین دهه در حافظه موسیقایی مردم افغانستان حضور داشت. صدایی که با ترانههایی چون «دو موجود ز هستی گرامیتر است»، «یک روز بلند آفتابی»، «ابرها اگر بباره»، «چطو باور بکنم»، «بچه زحمتکش دهقان منم» و بسیاری دیگر از ترانههای او با خاطرات نسلی از مردم افغانستان پیوند خورده بود و روزگاری از رادیو، تلویزیون، محافل و خانههای مردم شنیده میشد.
خبر مرگ وحید صابری برای کسانی که با موسیقی آن سالها خاطره دارند، خبر سادهای نیست. آدم با شنیدن نام او، ناخواسته به سالهایی برمیگردد که موسیقی افغانستان شور و حال دیگری داشت؛ به روزهایی که صدای هنرمندان از رادیو و تلویزیون شنیده میشد و ترانهها خیلی زود به خاطرههای مشترک مردم تبدیل میشدند.
اما وحید صابری فقط یکی از اعضای گروه باران نبود؛ او پیش از پیوستن به این گروه نیز برای خود نام و نشانی در موسیقی افغانستان داشت. شاید یکی از مهمترین نکاتی که در شناخت زندگی هنری او باید به آن توجه کرد، همین تفاوت میان تصویری باشد که مردم از شهرت او دارند و روایتی که خودش از مسیر هنریاش ارائه میکرد.
پیش از باران؛ صدایی که راه خود را پیدا کرده بود
وحید صابری در گفتوگویی با روزنامه ۸صبح در سال ۱۳۹۸، با صراحت تأکید کرده بود که شهرتش را نباید صرفاً به عضویت در گروه باران نسبت داد. او میگفت در سال ۱۳۵۷ خورشیدی وارد رادیو و تلویزیون ملی شد و تا سال ۱۳۶۱ به شهرت رسیده بود؛ در حالی که گروه باران در سال ۱۳۶۲ شکل گرفت.
روایت آغاز زندگی هنری او نیز بهخودیخود داستانی شنیدنی است. صابری از روزهایی سخن گفته بود که در لیسه/دبیرستان حبیبیه کابل، هنگام تفریح، روی میزهای کلاس طبله میزد و آواز میخواند و همکلاسیهایش دور او جمع میشدند.
او در سال ۱۳۵۷، پس از فارغشدن از دبیرستان حبیبیه، به رادیو و تلویزیون ملی مراجعه کرد. در آزمون آوازخوانی، آهنگ «از غمت ای نازنین» از احمد ظاهر را اجرا کرد؛ اجرایی که به گفته خودش، اعضای هیأت در ابتدا تصور کرده بودند صدای احمد ظاهر است. سرانجام پذیرفته شد و جواز ثبت آهنگ در رادیو و تلویزیون را به دست آورد.
با این حال، راهش هموار نبود. از نداشتن پول کرایه ماشین گرفته تا روزهایی که پشت دروازه رادیو و تلویزیون میایستاد و اجازه ورود پیدا نمیکرد، همه بخشی از دشواریهایی بود که او برای رسیدن به جایگاه هنریاش پشت سر گذاشت.
نخستین آهنگ رسمیاش را با شعری از ساحر هراتی اجرا کرد؛ آهنگی که پس از پخش آن، به روایت صابری، توجه آهنگسازان و دستاندرکاران موسیقی را به سوی او جلب کرد.
وقتی این بخش از زندگی او را میخوانیم، سخت است به جوانی فکر نکنیم که با جیب خالی و امیدی بزرگ، از چهاردهی و آقاعلیشمس پیاده راه رادیو و تلویزیون را در پیش میگرفت. شاید خودش هم آن روزها تصور نمیکرد که سالها بعد صدایش در خاطره هزاران نفر باقی بماند.
گروه باران؛ همکاری درخشان و جدایی پرحاشیه
با شکلگیری گروه باران، نام وحید صابری بیش از پیش با یکی از مهمترین تجربههای گروهی موسیقی پاپ افغانستان گره خورد. فرهاد دریا، ظاهر هویدا، اسد بدیع، مجید مختار، جاوید راهی، هارون لمحه و وحید صابری از چهرههایی بودند که در این تجربه هنری کنار هم قرار گرفتند. باران به یکی از نامهای آشنا در موسیقی آن دوره تبدیل شد و ترانههایش در میان مخاطبان جایگاه ویژهای پیدا کرد.
اما صابری همیشه بر این باور بود که پیش از گروه باران نیز هنرمند شناختهشدهای بوده است. او در مصاحبه با ۸صبح، وقتی درباره پیوستنش به این گروه از او پرسیده شد، چنین پاسخ داده بود: «یک موضوع همیشه برایم جالب است، این که اصلاً گروه باران در آن زمان وجود نداشت، من در سال ۱۳۵۷ وارد رادیو تلویزیون شدم و تا سال ۱۳۶۱ کلی شهرت پیدا کرده بودم، گروه باران در سال ۱۳۶۲ تشکیل شد، برخی از مردم تصور میکنند که وحید صابری با گروه باران شناخته شده است. در آن زمان، فرهاد دریا آهنگ کلاسیک میخواند، آهنگهای فرهاد دریا در آن زمان استقبال نشده بود. فرهاد دریا وقتی با خودش فکر کرد که آهنگهای کلاسیک، غزل و محلیاش مورد استقبال قرار نگرفته، به فکر ایجاد یک گروه افتاد. ایدهاش عالی بود، از من هم دعوت کرد تا عضو این گروه باشم، دعوتش را پذیرفتم. در آن زمان به جز من و فرهاد دریا از میان بچههایی که بعداً عضو گروه باران شدند، هیچکس دیگری در رادیو تلویزیون ملی آواز نخوانده بود. بعد از آن جاوید راهی و هارون لمحه هم عضو گروه شدند.»
پایان همکاری او با گروه باران اما به همان اندازه آغازش شیرین نبود. صابری در همان مصاحبه، روایت مفصلی از دلخوریاش از فرهاد دریا و دیگر اعضای گروه ارائه کرده بود. روایت او از آن روزها چنین بود: «…باران با همه زیباییهایش ایجاد شده بود و خوب درخشید. در بین بچههای گروه باران اختلافات سیاسی نبود. در این میان تنها فرهاد دریا با نجمالدین کاویانی و فرید مزدک (از اعضای حزب دموکراتیک خلق افغانستان) روابط دوستانه داشت. من در آن زمان عسکر بودم اما بعدها حفیظالله امین، کارمل و آناهیتا راتبزاد من را زیاد تشویق کردند. در آن زمان همراه با «عبدالحمید محتاط، معاون رییسجمهور وقت» و گروه بزرگی از هنرمندان کشور طی یک دعوت رسمی به مسکو رفتیم، شبی که ما کابل را ترک کردیم، گروه باران کنسرت داشت. مرحوم ظاهر هویدا گویندگی کنسرت را بر عهده داشت. از من در کنسرت هیچ یادی نکرد که به مردم توضیح بدهد وحید صابری کجاست. وقتی که از سفر برگشتم، برای علاقهمندانم سوال ایجاد شده بود که آیا وحید صابری از باران خارج شده؟ برخی از اعضا گفته بودند وحید صابری به «پیداگری» خود مصروف است. این برای من سخت تمام شد و من هم ارتباطم را با گروه باران قطع کردم، فرهاد دریا در آن روزها از طریق گروه باران رشد کرده بود.»
آنگونه که وحید صابری در همین مصاحبه روایت کرده است: «بعد از آن گروه باران یک ماه دیگر هم دوام کرد، گروه باران در یک کنسرت در شهر مزار شریف شرکت کرده بود، قهار عاصی و اسد بدیع بر سر اجرای گویندگی کنسرت گروه باران با هم درگیر شده بودند، اسد بدیع انانسری را شروع میکند، اما قهار عاصی از پشت ستیج/سن به روی صحنه میآید، مایک را از اسد بدیع میگیرد و سپس باهم شدیداً درگیر میشوند و سایر اعضا نیز به سود دوستان خود مداخله میکنند، پس از آن، اعضای گروه در مزار شریف بر سر تقسیم پول باهم درگیر شدند. این درگیری آنقدر گسترده بود که به جان هم چاقو کشیدند و این آغاز فروپاشی گروه باران بود.»
این روایت صابری از پایان گروه باران است؛ روایتی که در کنار خاطرات شیرین همکاریهای هنری، از دلخوریها و اختلافاتی نیز پرده برمیدارد که سرانجام به جدایی اعضا انجامید.
او معتقد بود که پس از رفتنش، گروه باران نیز فروپاشید. هرچند درباره دلایل پایان فعالیت این گروه میتوان روایتهای دیگری هم شنید، اما نمیتوان انکار کرد که جدایی صابری یکی از اتفاقات مهم در تاریخ این گروه بود.
رابطه او با فرهاد دریا نیز پس از آن، با فراز و فرودهایی همراه شد. شاید در نگاه نخست، اختلافات گذشته و سخنان تند دو هنرمند درباره یکدیگر، بخشی از تاریخ موسیقی افغانستان به نظر برسد؛ اما دیدن فرهاد دریا در شب درگذشت صابری، با آن چهره اندوهگین و چشمانی گریان، آدم را به فکر فرو میبرد. زندگی کوتاهتر از آن است که دلخوریها و فاصلهها برای همیشه باقی بمانند. در نهایت، خاطرات مشترک و سالهای دوستی و همکاری، چیزی نیست که بهسادگی از میان برود. چه تلخ است که دو هنرمندی که روزگاری در کنار هم آواز خواندند و برای مردم خاطره ساختند، سالها بعد با فاصله و دلخوری از هم یاد کنند و سرانجام یکی از آنها در حالی برود که دیگری با بغض و اشک از او سخن بگوید.

از آوازخوانی تا آهنگسازی؛ وجه کمتر دیدهشده صابری
وحید صابری در حافظه عمومی بیشتر بهعنوان آوازخوان شناخته میشود، اما کارنامه او به اجرای ترانه محدود نبود. او در سالهای فعالیت هنریاش به ساخت آهنگ نیز پرداخت و پس از مهاجرت، مسیرهای متفاوتی را برای ادامه کار موسیقی تجربه کرد.
او پس از رفتن به ازبکستان، چندین بار به مسکو سفر کرد و دو آلبوم با امکانات ابتدایی ثبت کرد. سپس در سال ۲۰۰۵ به هند رفت و به گفته خودش، ۵۰ آهنگ با همراهی ارکستر سمفونیک هندی ضبط کرد. در سال ۲۰۱۰ نیز بار دیگر به هند رفت و ۴۰ آهنگ دیگر ثبت کرد.
این تجربهها نشان میدهد که او در پی محدودکردن خود به یک سبک و شیوه نبود. میخواست موسیقی افغانستان را با ظرفیتها و سازبندیهای دیگر آشنا کند و به تعبیر خودش، آهنگ افغانی را با موسیقی هندی تلفیق کند. فارغ از اینکه درباره کیفیت یا میزان موفقیت این تجربهها چه نظری داشته باشیم، تلاش برای تجربهکردن و عبور از قالبهای آشنا بخشی از شخصیت هنری او بود.
از همین رو، شاید بهتر باشد هنگام یادکرد از صابری، تنها از صدای او سخن نگوییم؛ بلکه از هنرمندی یاد کنیم که آهنگسازی و تجربههای موسیقایی نیز بخشی از هویت حرفهایاش بود. او تنها کسی نبود که پشت میکروفون میایستاد و آواز میخواند؛ در بخش دیگری از دنیای موسیقی نیز حضور داشت و برای ساختن و تجربهکردن تلاش میکرد.
هویت و ریشهها؛ از سدوزایی تا ده افغانان کابل
یکی دیگر از موضوعاتی که درباره وحید صابری گاه با شایعه و برداشتهای متفاوت همراه بوده، مسئله قومیت و خاستگاه خانوادگی اوست. باور بسیاری بر این بود که وحید صابری «ازبک» یا «هزاره» است، در حالی که او در مصاحبه با ۸صبح، وقتی از زادگاه و ریشه خانوادگیاش پرسیده شد، چنین پاسخ داده بود: «ما اصلاً سدوزایی و اهل قندهار هستیم، اما خودم در ده افغانان کابل متولد شدم، پدر و مادرم دختر کاکا و بچه کاکا بودند. من در مکتب عمرا خان واصلآباد شامل مکتب شدم، سپس به لیسه حبیبه رفتم و از آنجا شامل دانشکده زبان و ادبیات روسی شدم و تا مرحله ماستری در آنجا ادامه تحصیل دادم.»
او در ادامه همین مصاحبه، درباره تعلقات قومی نیز دیدگاهش را بیان کرده بود: «پیش از پاسخ به این سوال، باید بگویم که قومگرا نیستم. وقتی که کسی هنرمند میشود، تعلق خود به قوم را باید فراموش کند.»
بنابراین، میان ریشه خانوادگی و محل تولد او باید تفاوت گذاشت. صابری از خانوادهای سدوزایی و دارای ریشه در قندهار بود، اما زادگاهش ده افغانان کابل بود. این همان چیزی است که خودش در مصاحبهاش بهصراحت بیان کرده و شاید لازم باشد پس از سالها بحث و شایعه درباره هویت قومی او، همین روایت مستقیم را مبنای شناخت قرار دهیم.
سازمان جوانان و شایعه عضویت حزبی؛ روایتی که خود صابری روشن کرد
یکی دیگر از موضوعاتی که در طول سالها درباره وحید صابری مطرح بود، ارتباط او با سازمان جوانان حزب دموکراتیک خلق افغانستان و شایعه عضویتش در این تشکیلات بود. این موضوع بهویژه وقتی بیشتر بر سر زبانها افتاد که آوازخوان جوان و کمامکانات دیروز، به شهرت رسید، صاحب آپارتمان شد، از امکاناتی برخوردار شد که بسیاری از هنرمندان همنسلش در اختیار نداشتند و با شماری از چهرههای بلندپایه آن دوره، از جمله فرید مزدک، ارتباط پیدا کرد.
خود صابری در مصاحبه با ۸صبح به این موضوع پرداخته و جزئیاتی را بیان کرده بود که تا اندازهای پرده از این ماجرا برمیدارد. او در پاسخ به پرسش خبرنگار درباره چگونگی بهدستآوردن آپارتمانی که در کابل داشت، چنین گفته بود: «وقتی که به شهرت رسیدم، سازمان جوانان خواست که از من استفاده سوء کند. آنها تصمیم داشتند که من را یک سازمانی معرفی کنند، اما من تسلیم سیستم سیاسی نشدم، فرید مزدک برایم وعده ماهانه ۱۰هزار افغانی معاش داد، در آن زمان حتی یک وزیر هم ۱۰ هزار افغانی معاش نداشت، به هر حال آنها به من یک آپارتمان داده بودند.»
خبرنگار ۸صبح در ادامه از وحید صابری پرسید: «در بدل ۱۰ هزار افغانی و آپارتمان سازمان جوانان از تو چه میخواست؟» و وحید صابری در پاسخ گفت: «عضو سازمان شوم و رهبری «گروه گل سرخ» را به دست بگیرم. من به مزدک گفتم که شبانه ۱۵ هزار تا ۲۰ هزار افغانی من از یک محفل میگیرم و این را بهانه قرار دادم و در نهایت نیز مهر سازمان را به پیشانیام نزدم.»
این بخش از مصاحبه صابری از چند جهت اهمیت دارد. نخست اینکه نشان میدهد ارتباط او با سازمان جوانان صرفاً یک شایعه بیاساس نبوده است. خودش از پیشنهاد حقوق ماهانه، دریافت آپارتمان و درخواست عضویت در سازمان سخن گفته است. دوم اینکه به گفته خودش، این پیشنهادها را نپذیرفته و حاضر نشده عضویت تشکیلاتی آن سازمان را قبول کند.
با این حال، نمیتوان از کنار این موضوع بهسادگی گذشت. در آن سالها، سازمان جوانان حزب دموکراتیک خلق افغانستان در کنار فعالیتهای سیاسی و تشکیلاتی، در عرصه فرهنگ و هنر نیز حضور گسترده داشت و برای جذب و حمایت از جوانان هنرمند برنامههایی را دنبال میکرد. گروه «گل سرخ» نیز یکی از مجموعههای هنری وابسته به این سازمان بود که با حمایت آن فعالیت میکرد.
از همین رو، پیشنهاد رهبری این گروه به صابری و تلاش برای جذب او در سازمان، در چارچوب سیاستهای فرهنگی و هنری آن دوره قابل فهم است.
از سوی دیگر، در یک روایت تاریخی درباره فعالیتهای سازمان جوانان، نام وحید صابری در میان آوازخوانانی آمده که در سال ۱۹۸۴ از طریق این سازمان در جشنواره بینالمللی آوازخوانان جوان در شهر سوچی شوروی شرکت کردهاند. همان روایت توضیح میدهد که شماری از هنرمندان و آوازخوانانی که از طریق سازمان جوانان به جشنوارههای بینالمللی اعزام میشدند، الزاماً عضو آن سازمان نبودند. این نکته نیز نشان میدهد که همکاری هنری و استفاده از امکانات یک تشکیلات، همیشه به معنای عضویت رسمی در آن نبوده است.
با این همه، رفتوآمدهای صابری به مسکو، ارتباطش با مقامهای آن دوره و برخورداری از امکاناتی که خودش از آنها سخن گفته، طبیعتاً به شکلگیری این تصور عمومی کمک کرده بود که او به سازمان جوانان و ساختار سیاسی حزب دموکراتیک خلق نزدیک بوده است. بهویژه آنکه خودش در مصاحبه از تشویقشدن توسط مقامهای آن دوره و ارتباط با فرید مزدک سخن گفته است.
شاید دقیقترین داوری درباره این بخش از زندگی صابری این باشد که او با سازمان جوانان ارتباط و همکاری داشته، از حمایت و امکانات آن بهرهمند شده و برای عضویت در آن نیز با پیشنهاد مشخصی روبهرو بوده است؛ اما بنا بر روایت خودش، عضویت را نپذیرفته است. بنابراین، نمیتوان صرفاً بر اساس شایعات او را عضو رسمی حزب یا سازمان جوانان دانست.
البته باید فضای سیاسی و اجتماعی آن سالها را نیز در نظر گرفت. در شرایطی که افغانستان در اشغال نظامی شوروی قرار داشت و بخش بزرگی از مردم نسبت به حکومت تحت حمایت مسکو و نهادهای وابسته به آن بدبینی و نفرت داشتند، هرگونه همکاری با سازمانهای وابسته به حزب دموکراتیک خلق، حتی در عرصه هنر و فرهنگ، لزوماً خوشایند افکار عمومی نبود و میتوانست حساسیتبرانگیز تلقی شود. از همین رو، ارتباط صابری با سازمان جوانان و بهرهمندی او از امکانات آن، خواه عضویت رسمی داشته یا نداشته باشد، نمیتوانست فارغ از بار سیاسی و نگاه منفی بخشی از جامعه به آن تشکیلات ارزیابی شود.
این بخش از زندگی وحید صابری، در کنار روایت فقر و دشواریهای آغاز فعالیت هنریاش، تصویر پیچیدهتری از مسیر زندگی او به دست میدهد؛ هنرمندی که از یکسو با مشکلات مالی و درهای بسته رادیو و تلویزیون دستوپنجه نرم میکرد و از سوی دیگر، پس از شهرت با پیشنهادهای مالی و تشکیلاتی روبهرو شد. او در مصاحبهاش کوشیده بود نشان دهد که چگونه از این موقعیتها استفاده کرد، اما حاضر نشد به عضویت سازمانی درآید که از او انتظار داشتند.
شاید این هم یکی از همان فصلهای کمتر گفتهشده زندگی وحید صابری باشد؛ فصلی که نشان میدهد زندگی یک هنرمند را نمیتوان تنها با آهنگها و شهرتش شناخت. گاهی پشت صدایی که مردم دوستش دارند، داستانهایی از فقر، قدرت، سیاست، وسوسه امکانات و انتخابهای دشوار نیز پنهان است.

غربت طولانی؛ هنرمندی که دیگر به خانه بازنگشت
شاید غمانگیزترین بخش زندگی وحید صابری، سالهای طولانی دوری او از افغانستان باشد. او در سال ۱۳۷۱ خورشیدی، در پی دعوتی هنری به تاجیکستان رفت. در آن زمان، تحولات سیاسی افغانستان چنان سرعت گرفت که بازگشتش به کشور ممکن نشد. سپس به ازبکستان رفت و در آنجا ماندگار شد. خودش در مصاحبهای گفته بود که پس از آن تنها یکبار و بهگونه پنهانی به کابل بازگشته است؛ سفری برای حل مشکلات آپارتمانی که در کابل داشت.
به این ترتیب، هنرمندی که صدایش در خانههای مردم افغانستان شنیده میشد، بخش بزرگی از زندگیاش را دور از همان مردمی سپری کرد که با ترانههایش خاطره داشتند. او در تبعید به کار موسیقی ادامه داد، به هند و مسکو سفر کرد و تلاش کرد از فاصله جغرافیایی با وطن، فاصله هنری ایجاد نکند.
صدایی که در خاطرهها میماند
او بیتردید هنرمندی بیحاشیه نبود. دیدگاههای صریحش درباره موسیقی، زبان، رسانهها و همکاران سابقش گاه بحثبرانگیز بود. اختلافش با فرهاد دریا و اعضای گروه باران نیز بخشی از کارنامه زندگی اوست. اما امروز که او دیگر در میان ما نیست، شاید بهتر باشد بیش از هر چیز به یاد بیاوریم که این هنرمند چه سهمی در موسیقی افغانستان داشت و چه خاطراتی برای مردمش به جا گذاشت.
تاریخ موسیقی افغانستان به همه صداهایش تعلق دارد؛ حتی صداهایی که گاهی با یکدیگر اختلاف داشتهاند. اختلافات و دلخوریها بخشی از زندگی آدمهاست، اما مرگ به ما یادآوری میکند که تنها صدا است که در نهایت باقی میماند و همچنین خاطرهها، آثار و لحظههایی است که با یکدیگر ساختهایم.
امروز دیگر نمیتوان از وحید صابری آهنگ تازهای شنید، نمیتوان انتظار داشت که به استدیویی برود و آهنگ تازهای بسازد یا در محفلی برای هموطنانش آواز بخواند. اما ترانههایش همچنان میتوانند در حافظه مردم زنده بمانند؛ همان مردمی که شاید سالها پیش در یک خانه، یک محفل یا در کنار رادیویی قدیمی، با صدای او خاطره ساختهاند.
برای من، یکی از تلخترین تصویرها بعد از درگذشت وحید صابری، دیدن فرهاد دریا در حالی است که با چشمانی گریان و گلویی پر از بغض از رفتن وحید صابری سخن میگوید. شاید این تصویر بیش از هر سخنی نشان بدهد که پشت همه اختلافها و فاصلههای سالهای گذشته، خاطراتی بوده که هیچگاه کاملاً از میان نرفتهاند.
مرگ در غربت، آنهم پس از سالها دوری از خانه، برای هر انسانی اندوهبار است؛ اما برای هنرمندی که بخش بزرگی از زندگیاش را با صدای مردم و خاطرات سرزمینش پیوند زده بود، این اندوه رنگ دیگری دارد.
وحید صابری رفت؛ اما صدایش با نسلی که با ترانههایش بزرگ شد، خواهد ماند. افسوس که این بار، صدای او نه از استدیوی رادیو و تلویزیون کابل، بلکه از خاطرههای دور و نزدیک مردم افغانستان شنیده خواهد شد.
ای کاش فرصت بیشتری برای شنیدن صدایش داشتیم. ای کاش میتوانست در وطن خودش، در میان مردم خودش و در سرزمینی که برایش آواز خوانده بود، آخرین روزهای زندگیاش را سپری کند.





