به گزارش ایراف، کنترل تسلیحات هستهای و بررسی امکان دستیابی به توافقی جدید برای کاهش زرادخانههای هستهای یکی از محورهای مذاکرات شنژن خواهد بود. همچنین دونالد ترامپ قصد دارد موضوع جنگ ایران و تحولات منطقهای را با رهبران چین و روسیه در میان بگذارد. در مقابل، به نظر میرسد جنگ اوکراین در دستور کار رسمی این نشست قرار نداشته باشد.
هر یک از سه رهبر با اهداف مشخصی در این دیدار شرکت میکنند. ترامپ به دنبال تقویت جایگاه آمریکا در معادلات جهانی و دستیابی به توافقهای امنیتی جدید است. شی جینپینگ تلاش میکند نقش محوری چین را در نظام بینالملل تثبیت کند و پوتین نیز این نشست را فرصتی برای تقویت موقعیت دیپلماتیک روسیه میبیند.
هرچند انتظار نمیرود این دیدار به توافقهای بزرگ و فوری منجر شود، اما برگزاری آن میتواند نشانهای از تلاش قدرتهای بزرگ برای مدیریت رقابتها و جلوگیری از تشدید بحرانهای بینالمللی باشد.
در همین راستا، امیرعلی ابوالفتح، کارشناس مسائل آمریکا، در گفتوگو با ایراف ابعاد مختلف این نشست و پیامدهای احتمالی آن برای ایران را بررسی کرده است.
نشست احتمالی ترامپ، شی و پوتین در چین از چه جهت برای ایران اهمیت دارد؟ آیا تهران باید این نشست را یک تحول عادی دیپلماتیک بداند یا نشانهای از شکلگیری معادلات جدید درباره پرونده ایران؟
ابوالفتح: به نظر من این نشست را نمیتوان صرفاً یک دیدار تشریفاتی میان سه قدرت بزرگ جهان تلقی کرد. هر سه کشور در شرایطی به دنبال بازتعریف جایگاه خود در نظم بینالمللی هستند و ایران نیز یکی از موضوعاتی است که میتواند در این معادله نقش تعیینکننده داشته باشد. آمریکا به دنبال محدود کردن قدرت منطقهای و هستهای ایران است، روسیه منافع امنیتی و ژئوپلیتیکی خود را در منطقه دنبال میکند و چین نیز بیش از هر چیز به ثبات انرژی، امنیت مسیرهای تجاری و حفظ منافع اقتصادی خود اهمیت میدهد. بنابراین ایران برای هر سه طرف اهمیت دارد، اما این اهمیت لزوماً به معنای همسویی منافع آنها نیست.
ترامپ میتواند از این نشست برای همراه کردن روسیه و چین با سیاستهای خود در قبال ایران استفاده کند؟
ابوالفتح: این یکی از اهداف احتمالی واشنگتن است. ترامپ میداند که فشار یکجانبه آمریکا بر ایران با محدودیتهایی روبهرو است و همراهی قدرتهایی مانند چین و روسیه میتواند اثرگذاری سیاستهای واشنگتن را افزایش دهد. با این حال، نباید تصور کرد که پکن و مسکو بهسادگی حاضرند منافع خود را در اختیار آمریکا قرار دهند. هر دو کشور از افزایش نفوذ آمریکا در منطقه نگران هستند و نمیخواهند واشنگتن به بازیگر مسلط در خاورمیانه تبدیل شود. البته این به معنای حمایت بیقیدوشرط آنها از تهران هم نیست. ممکن است در برخی موضوعات، بهویژه مسائل امنیتی و هستهای، منافع آنها با خواستههای آمریکا همپوشانی پیدا کند.
موضع چین در این میان چگونه قابل ارزیابی است؟ آیا پکن حاضر است برای حفظ روابط خود با واشنگتن از ایران فاصله بگیرد؟
ابوالفتح: چین بیش از آنکه به دنبال ورود مستقیم به منازعات سیاسی و نظامی خاورمیانه باشد، به دنبال حفظ ثبات اقتصادی است. ایران برای چین از نظر انرژی، موقعیت جغرافیایی و ظرفیتهای اقتصادی اهمیت دارد، اما این رابطه در چارچوب گستردهتر مناسبات پکن با جهان تعریف میشود. چین روابط اقتصادی گستردهای با کشورهای عربی حوزه خلیج فارس دارد و نمیخواهد به دلیل اختلاف با آمریکا یا حمایت نامحدود از ایران، این روابط را با خطر مواجه کند.
از سوی دیگر، چین تمایلی ندارد که امنیت انرژی خود را در شرایط بحرانی منطقه به مخاطره بیندازد. بنابراین اگر مسئله ایران در نشست مطرح شود، پکن احتمالاً از یک سو بر ضرورت جلوگیری از تشدید تنشها تأکید خواهد کرد و از سوی دیگر تلاش میکند نقش خود را بهعنوان یک قدرت میانجی و تأثیرگذار حفظ کند.
روسیه چطور؟ آیا مسکو در این نشست میتواند به برگ برنده ایران تبدیل شود؟
ابوالفتح: روابط ایران و روسیه در سالهای اخیر گسترش پیدا کرده، اما این رابطه را نباید یک اتحاد بدون اختلاف منافع دانست. روسیه در سیاست خارجی خود همواره بر اساس منافع ملی و ملاحظات راهبردی تصمیمگیری میکند.
مسکو ممکن است در برخی موضوعات از مواضع ایران حمایت کند، اما در شرایطی دیگر، برای دستیابی به توافق با آمریکا حاضر باشد درباره پروندههای منطقهای انعطاف نشان دهد.
نباید فراموش کنیم که روسیه اکنون با مسائل مهمی از جمله جنگ اوکراین، تحریمهای غرب و مناسبات خود با واشنگتن روبهرو است. برای پوتین، هر فرصتی که بتواند جایگاه روسیه را در مذاکرات قدرتهای بزرگ ارتقا دهد، اهمیت دارد. بنابراین ایران باید بداند که مسکو الزاماً حاضر نیست برای دفاع از منافع تهران، فرصتهای احتمالی خود در مناسبات با آمریکا را از دست بدهد.
احتمال دارد در این نشست درباره برنامه هستهای ایران نیز توافقی میان سه کشور شکل بگیرد؟
ابوالفتح: طرح چنین موضوعی دور از انتظار نیست، اما رسیدن به توافق عملیاتی مسئله دیگری است. برنامه هستهای ایران به موضوعی تبدیل شده که ابعاد آن فراتر از روابط دوجانبه تهران و واشنگتن است. آمریکا به دنبال محدودیتهایی است که بتواند نگرانیهای امنیتی خود و متحدانش را کاهش دهد، در حالی که ایران بر حقوق هستهای خود و ضرورت رفع فشارهای اقتصادی تأکید دارد.
چین و روسیه نیز ممکن است با برخی نگرانیهای بینالمللی درباره اشاعه هستهای همنظر باشند، اما این مسئله به معنای پذیرش تمام خواستههای آمریکا نیست. به اعتقاد من، اگر گفتوگویی درباره پرونده هستهای ایران شکل بگیرد، بیشتر در سطح بررسی راههای کاهش تنش خواهد بود و نباید از همین حالا انتظار توافقی جامع داشت.
ممکن است سرنوشت ایران بدون حضور نمایندگان تهران در چنین نشستهایی مورد مذاکره قرار بگیرد؟
ابوالفتح: این یکی از مهمترین نگرانیهاست. در نظام بینالملل، قدرتهای بزرگ گاهی درباره مسائل مربوط به کشورهای دیگر گفتوگو میکنند، اما میان مذاکره درباره یک کشور و تصمیمگیری الزامآور درباره سرنوشت آن تفاوت وجود دارد. هیچ توافقی نمیتواند بدون در نظر گرفتن واقعیتهای سیاسی و امنیتی ایران بهسادگی اجرایی شود.
با این حال، غیبت ایران در چنین نشستهایی میتواند هزینههای دیپلماتیک داشته باشد؛ زیرا ممکن است دیگران درباره چارچوبهای مطلوب خود برای آینده منطقه به تفاهمهایی برسند. تهران باید از طریق دیپلماسی فعال، ارتباط با قدرتهای مؤثر و ارائه ابتکارهای مشخص، اجازه ندهد روایت دیگران به تنها روایت موجود درباره پرونده ایران تبدیل شود.
این نشست میتواند به کاهش تنشهای منطقهای و پایان درگیریها کمک کند؟
ابوالفتح: اگر اراده سیاسی برای کاهش تنش وجود داشته باشد، چنین نشستی میتواند زمینهساز برخی تفاهمها شود. چین به دلیل وابستگی به انرژی منطقه از گسترش درگیریها آسیب میبیند، روسیه نیز نمیخواهد تحولات خاورمیانه به زیان موقعیت راهبردیاش تمام شود و آمریکا هم به دنبال مدیریت بحرانهایی است که هزینههای سیاسی و اقتصادی برایش ایجاد میکنند.
با این حال، اختلاف منافع این سه کشور اجازه نمیدهد که از یک نشست، انتظار حلوفصل تمام بحرانهای منطقهای را داشته باشیم. حتی ممکن است توافق آنها صرفاً بر سر برخی اصول کلی مانند جلوگیری از گسترش جنگ یا باز نگه داشتن مسیرهای انتقال انرژی باشد.
مهمترین پیام این نشست برای سیاست خارجی ایران چیست؟
ابوالفتح: مهمترین پیام این است که تهران نباید سیاست خارجی خود را بر اساس فرض حمایت دائمی قدرتهای شرقی تنظیم کند. همکاری با چین و روسیه میتواند برای ایران فرصت ایجاد کند، اما این همکاری جایگزین دیپلماسی متوازن و تعامل با سایر بازیگران بینالمللی نیست.
ایران باید همزمان چند مسیر را دنبال کند: تقویت روابط اقتصادی با شرکای شرقی، مدیریت اختلافات منطقهای، کاهش هزینههای تنش و استفاده از ظرفیت دیپلماسی برای تأمین منافع ملی. در نهایت، آنچه جایگاه ایران را در چنین معادلاتی تعیین میکند، صرفاً روابطش با مسکو و پکن نیست؛ بلکه میزان قدرت چانهزنی، انسجام تصمیمگیری و توانایی تبدیل ظرفیتهای سیاسی و اقتصادی به دستاوردهای عملی است.
بنابراین باید منتظر توافقی بزرگ درباره ایران در شنژن باشیم؟
ابوالفتح: من چنین انتظاری را واقعبینانه نمیدانم. این نشست بیش از آنکه نشانه شکلگیری یک توافق قطعی باشد، فرصتی برای سنجش مواضع سه قدرت بزرگ است. ترامپ میخواهد نشان دهد که میتواند با دو رقیب مهم آمریکا بر سر مسائل جهانی گفتوگو کند، پوتین به دنبال تثبیت جایگاه بینالمللی روسیه است و شی جینپینگ نیز میخواهد نقش چین را در مدیریت تحولات جهانی برجسته کند.
ایران در این میان موضوعی مهم است، اما نباید تصور کرد که سه رهبر الزاماً با یکدیگر درباره آینده تهران به تفاهم خواهند رسید. آنچه برای ایران اهمیت دارد، شناخت دقیق اختلافات و اشتراکات این سه قدرت و پرهیز از خوشبینی یا بدبینی افراطی نسبت به نتایج نشست است.





