ایران امروز صرفاً یک کشور تأثیرگذار در غرب آسیا نیست، بلکه به واسطه موقعیت ژئوپلیتیکی، ظرفیتهای راهبردی، منابع عظیم انرژی، جایگاه امنیتی و نقش مؤثر در تحولات منطقهای و بینالمللی، به یکی از بازیگران مهم در شکلدهی به نظم آینده جهان تبدیل شده است. تحولات اخیر و آنچه از آن بهعنوان جنگ ۴۰ روزه یاد میشود نیز بار دیگر اهمیت قدرت بازدارندگی و توانمندیهای دفاعی ایران را در محاسبات قدرتهای جهانی برجسته کرده است.
البته باید میان گفتوگو درباره ایران و تصمیمگیری درباره ایران تفاوت قائل شد. اینکه قدرتهای بزرگ درباره تحولات مرتبط با جمهوری اسلامی ایران مذاکره و تبادل نظر کنند، یک مسئله است؛ اما اینکه بخواهند بدون حضور و اراده ایران درباره سرنوشت سیاسی، امنیتی و راهبردی کشور تصمیم بگیرند، مسئلهای کاملاً متفاوت و غیرقابلپذیرش است.
همانطور که مقامات جمهوری اسلامی ایران، از جمله سخنگوی وزارت امور خارجه، نیز تأکید کردهاند، ایران کشوری نیست که سرنوشت آن در پایتختهای دیگر تعیین شود. جمهوری اسلامی ایران بر اساس منافع ملی، استقلال سیاسی و ملاحظات راهبردی خود تصمیم میگیرد و هیچ قدرتی نمیتواند بدون در نظر گرفتن اراده و منافع ایران، برای آینده منطقه و ترتیبات امنیتی آن نسخهای پایدار ارائه کند.
از این منظر، نشست سهجانبه چین، آمریکا و روسیه را باید در چارچوب تحولات نظم بینالمللی و تغییر موازنه قدرت در جهان تحلیل کرد؛ نظمی که در آن دوران تصمیمگیری یکجانبه قدرتهای بزرگ با چالشهای جدی مواجه شده است. پیام روشن این تحولات آن است که ایران نباید موضوع تصمیمگیری دیگران باشد، بلکه باید بهعنوان یکی از طرفهای اصلی و تعیینکننده در معادلات نظم جدید جهانی مورد توجه قرار گیرد.
واقعیت این است که هیچ ترتیبات امنیتی پایداری در غرب آسیا بدون در نظر گرفتن جایگاه و نقش جمهوری اسلامی ایران شکل نخواهد گرفت. تجربه برخی پیمانها و ابتکارهای امنیتی منطقهای نیز نشان داده است که نادیده گرفتن بازیگران اصلی منطقه، نهتنها به تأمین امنیت منجر نمیشود، بلکه میتواند زمینهساز افزایش تنش و بیثباتی باشد. ایران به دلیل موقعیت ژئوپلیتیکی، ظرفیتهای دفاعی و نفوذ منطقهای خود، یکی از مؤلفههای اصلی هرگونه معادله امنیتی در غرب آسیاست.
از سوی دیگر، برگزاری چنین نشستی در چین را نیز میتوان نشانهای از تغییر تدریجی موازنه قدرت جهانی و افزایش نقش بازیگران شرقی در مدیریت مسائل بینالمللی دانست. چین و روسیه در بسیاری از موضوعات بینالمللی مواضعی نزدیک به ایران داشتهاند و در مقاطع مختلف از مواضع جمهوری اسلامی حمایت کردهاند. با این حال، باید تأکید کرد که سیاست خارجی ایران مبتنی بر استقلال راهبردی است و جمهوری اسلامی منافع ملی خود را به هیچ قدرتی گره نمیزند.
در همین چارچوب، اگر قدرتهای حاضر در این نشست به تفاهمی درباره ایران، تحولات مرتبط با جنگ آمریکا و ایران یا آینده مناسبات امنیتی منطقه دست پیدا کنند، چنین تفاهمی بهخودیخود برای جمهوری اسلامی الزامآور نخواهد بود. ایران نهتنها ملزم به پذیرش تصمیمات احتمالی دیگران نیست، بلکه حق دارد در هر چارچوبی که مستقیماً با منافع و امنیت ملی آن ارتباط دارد، مواضع مستقل خود را مطرح کند و درباره هرگونه توافق احتمالی بر اساس منافع ملی تصمیم بگیرد.
موضوعاتی همچون حق برخورداری از فناوری صلحآمیز هستهای، غنیسازی اورانیوم، ذخایر هستهای، توانمندیهای دفاعی و موشکی و قدرت بازدارندگی کشور نیز از جمله مسائل مرتبط با حاکمیت ملی و امنیت جمهوری اسلامی ایران هستند. این موضوعات نمیتوانند بهعنوان موضوع توافق میان دو یا سه قدرت دیگر و بدون مشارکت و رضایت ایران تعیین تکلیف شوند.
در نهایت، نکته اساسی این است که اهمیت ایران در معادلات جدید جهانی صرفاً ناشی از جغرافیا یا منابع انرژی نیست؛ بلکه مجموعهای از مؤلفههای قدرت، از جمله استقلال سیاسی، ظرفیتهای راهبردی، قدرت دفاعی و نقش منطقهای، جایگاهی تعیینکننده برای جمهوری اسلامی ایجاد کرده است.
در واقع، باید اذعان داشت که نشست قدرتهای بزرگ درباره ایران را باید بیش از آنکه نشانه امکان تصمیمگیری درباره ایران بدانیم، نشانه اهمیت و جایگاه ایران در معادلات جدید جهانی ارزیابی کنیم. آینده امنیت منطقه و حتی بخشی از ترتیبات نظم بینالمللی، بدون در نظر گرفتن اراده، منافع و نقش جمهوری اسلامی ایران قابل ترسیم نخواهد بود.





