در هفته کتاب قرار داریم؛ مناسبتی که کشورهای در حال توسعه و توسعهیافته در آن به رشد سرانه مطالعه، بهعنوان یکی از شاخصهای مهم توسعه همهجانبه کشورشان، توجه میکنند و به آن میپردازند. متأسفانه در کشور ما هنوز باید درباره ابتداییترین مفاهیم فرهنگی، مانند اهمیت و چرایی مطالعه کتاب و اینکه چرا باید کتاب بخوانیم، صحبت کنیم.
هنوز از دورانی عبور نکردهایم که برخی از مردم، سواد و نویسندگی را با اصطلاحات تخفیفآمیزی مانند «ملاگی» و «میرزاگی» تحقیر میکردند و میکنند. از همین رو، اگر فیالمثل دولتمردان این کشور ده مورد فوری و حیاتی را برای بهبود وضعیت کشور فهرست کنند، کتاب و مطالعه در این فهرست جایگاهی نخواهد داشت. نهتنها مطالعه و کتاب جایی ندارد، بلکه به احتمال زیاد، حتی نظام آموزشوپرورش نیز در این فهرست جایی نخواهد داشت.
از این رو، صحبت از مطالعه و سرانه مطالعه در افغانستان، در شرایط امروزی، شاید سخنی ناآشنا و نامربوط به نظر برسد. مطالعات تاریخی نشان میدهد که این منطقه جغرافیایی، که امروز بهعنوان واحد سیاسی افغانستان شناخته میشود، پس از دوره تیموریان هرات تا به امروز، قدمبهقدم و هر دوره به شکلی و به علتی از فرهنگ و مظاهر آن فاصله گرفته است.
این روند دیرپا و تدریجی در شاخهها و شعب مختلف و با دلایل و عوامل گوناگون جریان داشته است. جنگهای پیدرپی، بیتوجهی دولتمردان و در بسیاری موارد غرضمندی آنها به عنصر فرهنگ، مهاجرت ممتد فرهنگیان به کشورهای دیگر و خالی شدن مدارس و مراکز آموزشی داخلی از جمله نمودهای این تغییر تدریجی است که درباره هرکدام از آنها میتوان مفصل نوشت و سخن گفت.
جنگ نیمقرن اخیر این کشور به این روند تدریجی شتاب بیشتری بخشید. با شروع جنگهای داخلی، بهیکباره در بیش از نیمی از این مملکت مدارس تعطیل شد. ناامنی و جنگ باعث شد بسیاری از دانشجویان درس خود را نیمهتمام رها کرده و به شهرهای دیگر مهاجرت کنند و درگیر کارهای سخت در ساختمانها و کورهپزخانهها شوند. با تغییر در رأس قدرت، تصفیههای گوناگونی نیز در میان احزاب و گروهها شکل گرفت. بسیاری از صاحبان اندیشههای گوناگون در این تصفیهها به زندان افتادند و بهصورت دستهجمعی از میان برداشته شدند.
هرچند کتابخانهها در مجموع در افغانستان رشد و گسترش چندانی نیافته بودند، با وجود این، همان تعداد کتابخانههای شخصی و دولتی که در شهرستانها و شهرهای بزرگ وجود داشت، از جمله کتابخانههای کابل، در اثر جنگهای ابتدای دهه هفتاد شمسی از میان رفتند. آثار آنها یا در آتش زمستانهای سرد کابل سوختند یا در بازارها به فروش رسیدند. اینگونه بود که امروزه شاید بتوان در بسیاری از کتابخانههای کشورهای همسایه، کتابهایی با مهر مخصوص کتابخانه عامه یا آرشیو ملی افغانستان پیدا کرد.
رشد افراطگرایی دینی و سلطه ایدئولوژیهای گوناگون، اعم از چپ و راست، یکی دیگر از عوامل از میان رفتن منابع کتاب در افغانستان بوده و هست. با به قدرت رسیدن هر گروه فکری، کتابخانهها از عناوین مشخصی از کتابها تهی میشدند و مرزهای کشور بر روی ورود کتاب بسته میشد. داستان به رودخانه هیرمند انداختن چند کانتینر کتاب در سالهای نهچندان دور، شاید هنوز در یادها مانده باشد. همین امروز نیز بردن کتاب به افغانستان شاید از قاچاق تریاک از این کشور به بیرون دشوارتر باشد.
سالهاست که صنعت نشر افغانستان در وضعیت زار و نزاری قرار دارد. عمده منابع تأمین نیازهای فکری معلمان، استادان دانشگاهها و دانشجویان این کشور از بیرون و از بازارهای کتاب افست پیشاور یا ایران تأمین میشود. واردات کتاب از بیرون نیز مشکلات بسیاری به همراه دارد. یادمان نرفته است که در روزگار جمهوریت، به شکلی با این روند ممانعت میشد و امروزه نیز به شکلی دیگر.
امروزه، اگر بسیار خوشبین باشیم و دولتمردان این کشور را در پی توسعه آن ساعی بدانیم، اینقدر قطعی است که درک و دریافت این جماعت از توسعه، در حد ساختن چند جاده و ساختمان است و از ابعاد درهمتنیده و پیچیده توسعه بیخبرند. یا اگر بی خبر نباشد غرض ورزند. حال آنکه نظریهپردازان، توسعه را جریانی چندبعدی تعریف میکنند که مستلزم تغییرات اساسی در مباحث اجتماعی، طرز تلقی عامه مردم، تسریع رشد اقتصادی، کاهش نابرابری و ریشهکن کردن فقر است.
توسعه تنها رشد اقتصادی در یک کشور نیست. توسعه فرهنگی، انسانی، سیاسی و اجتماعی نیز بخشهای مهمی از سازوکار توسعهاند. فرد رشدنیافته نمیتواند جامعهای سالم و رشدیافته پدید آورد و در نتیجه، ساختار سیاسی و اقتصادی آن کشور نیز در وضعیت بیمارگونهای قرار خواهد گرفت. از این رو، باید به توسعه انسانی توجه داشت.
در این میان، البته توسعه فرهنگی و انسانی از اهمیت ویژهای برخوردار است. در توسعه فرهنگی، توجه بیشتر بر نیازهای غیرمادی افراد است.
منظور از توسعه فرهنگی، بنا بر گفته مصطفی ازکیا، نوعی دگرگونی است که با تراکم برگشتناپذیر عناصر فرهنگی در یک جامعه معین صورت میگیرد و بر اثر آن، جامعه کنترل مؤثری بر محیط طبیعی و اجتماعی خود اعمال میکند. در این تراکم برگشتناپذیر، معارف، فنون، دانش و تکنیک به عناصر فرهنگیای که از پیش وجود داشته و از آنها مشتق شدهاند، افزوده میشوند.
البته باید خاطرنشان کرد که منظور از مطالعه کتاب، آن چیزی نیست که مثلاً یک دانشجو یا طلبه بهعنوان متون درسی خود ملزم به گذراندن آن است. مطالعه مفید و ارزشمند آن است که هرکسی، با هر رشته تحصیلی، مقداری زمان مشخص را مطابق ذوق و سلیقه خود به مطالعه مستمر در حوزه ادبیات و فرهنگ اختصاص دهد و هدفش از این کار، رشد معنوی و فکری باشد.
این در حالی است که اکنون دیرسالی است درهای مکاتب بر روی نیمی از جمعیت این کشور بسته شده و این وضعیت، روند بیسوادی را بهسرعت افزایش میدهد. هنوز شاید بسیاری از کودکان مناطق جنوبی فرصت رفتن به مکتب را نداشته باشند. در مناطق دیگر نیز نبود متون درسی مناسب و معلمین تربیت شده از مشکلات جدی است. توجه به افزایش مدارس دینی به شیوه دیوبندی نیز چیزی است که نهتنها به رشد فرزانگی و عقلانیت کمک نمیکند، بلکه بر آتش تعصب و تحجر قومی و مذهبی میدمد. باید به حال این کشور فکری کرد.
پادزهر این وضعیت، البته میسور است. میتوان با برنامهریزیهای اندکی، از طریق دنیای مجازی و انتشار پادکستها، روند سوادآموزی و در نتیجه مطالعه را در این کشور بهبود بخشید.









