به گزارش ایراف، نتایج پژوهشی که در مجله علمی «هیومن ریسورسز فور هِلث» منتشر شده، از وضعیت نگرانکننده نیروی انسانی در نظام سلامت افغانستان و پیامدهای آن برای کنترل بیماریهای واگیر حکایت دارد.
بر اساس این پژوهش، افغانستان به ازای هر ۱۰ هزار نفر جمعیت، تنها ۸.۷ پزشک، پرستار و ماما دارد؛ در حالی که حداقل معیار مورد استناد مطالعه ۲۵ نفر به ازای هر ۱۰ هزار نفر است.
این کمبود در شرایطی وجود دارد که بیماریهایی مانند سل، مالاریا، سرخک، هپاتیت، تب کریمهکنگو و عفونتهای تنفسی همچنان از چالشهای مهم سلامت عمومی در این کشور محسوب میشوند.
این مطالعه به قلم عنایتالله حیات و علیمحمد مصدقراد، پژوهشگران وابسته به دانشگاه علوم پزشکی تهران، در ۲۰ ژوئیه ۲۰۲۶ منتشر شده است.
پژوهشگران برای بررسی وضعیت نیروی انسانی، با ۴۹ نفر از متخصصان، مدیران، سیاستگذاران و مسئولان سازمانهای غیردولتی در نظام سلامت افغانستان مصاحبه کردهاند.
یافتههای تحقیق نشان میدهد توزیع نامتوازن نیروهای درمانی، کمبود متخصصان بیماریهای واگیر، نبود مدیران واجد شرایط، حقوق پایین و کمبود کارکنان زن، از مهمترین ضعفهای نظام سلامت افغانستان است.
مهاجرت متخصصان و محدودیت آموزش زنان
یکی از عوامل اصلی تشدید کمبود نیروی انسانی، مهاجرت متخصصان پس از تحولات سیاسی سال ۲۰۲۱ عنوان شده است.
بر اساس اظهارات یکی از سیاستگذاران حوزه سلامت که در این پژوهش نقل شده، حدود ۵۷ هزار متخصص از بخشهای مختلف افغانستان، از جمله حوزه سلامت، کشور را ترک کردهاند.
محدودیتهای آموزشی زنان نیز نگرانیها درباره آینده نظام درمانی این کشور را افزایش داده است.
پژوهشگران با اشاره به محرومیت حدود ۴۵۰ هزار دانشجوی زن از ادامه تحصیلات دانشگاهی، هشدار دادهاند که محدودشدن آموزش زنان، بهویژه در رشتههای پزشکی و پرستاری، کمبود کادر درمان زن را تشدید میکند.
این مسئله میتواند دسترسی زنان به خدمات درمانی را نیز دشوارتر کند؛ چراکه در بسیاری از مناطق افغانستان، حضور پزشکان و کارکنان زن برای ارائه خدمات سلامت به زنان ضروری است.
مناطق محروم با کمبود شدید نیروی درمانی روبهرو هستند
بر اساس این پژوهش، بخش عمده نیروهای متخصص در شهرهای بزرگ افغانستان متمرکز شدهاند و مناطق روستایی و دورافتاده از دسترسی کافی به پزشک و پرستار محروم هستند.
در همین حال، حدود ۳۰ هزار نیروی بهداشت جامعه در این کشور در ارائه خدمات اولیه، پیگیری درمان بیماران مبتلا به سل و مقابله با بیماریهایی مانند مالاریا نقش دارند؛ اما ضعف آموزش، کمبود نظارت و پایینبودن سطح سواد برخی از این نیروها، کارآمدی خدمات ارائهشده را کاهش داده است.
حقوق پایین، نبود امنیت شغلی، فرسودگی کاری و کمبود امکانات نیز از دیگر عواملی هستند که انگیزه کارکنان سلامت را کاهش داده و زمینه خروج نیروهای متخصص را فراهم کردهاند.
تعطیلی مراکز درمانی و کاهش حمایتهای مالی
بحران نیروی انسانی در افغانستان در شرایطی ادامه دارد که نظام سلامت این کشور با کاهش کمکهای بینالمللی و تعطیلی مراکز درمانی نیز مواجه شده است.
بر اساس گزارش سازمان جهانی بهداشت، در سال ۲۰۲۵ دستکم ۴۲۲ مرکز مراقبتهای اولیه سلامت و تیمهای سیار درمانی در افغانستان تعطیل شدند؛ اتفاقی که دسترسی حدود ۳.۳ میلیون نفر به خدمات بهداشتی و درمانی را تحت تأثیر قرار داد.
همچنین طبق آمار خوشه سلامت سازمان جهانی بهداشت، حدود ۱۴.۴ میلیون نفر در افغانستان در سال ۲۰۲۶ به کمکهای بهداشتی و درمانی نیاز دارند.
کمبود بودجه و محدودیت دسترسی به خدمات، بهویژه در مناطق دورافتاده، شرایط مقابله با بیماریهای واگیر را دشوارتر کرده است.
راهکارهای پیشنهادی برای تقویت نظام سلامت
پژوهشگران برای مقابله با این بحران، بر افزایش بودجه بخش سلامت، جذب و حفظ نیروهای متخصص، بهبود حقوق و شرایط کاری کارکنان، توزیع عادلانه کادر درمان و تقویت آموزشهای تخصصی تأکید کردهاند.
فراهمکردن امکان تحصیل و اشتغال زنان در بخش سلامت، ارائه مشوقهای مالی برای فعالیت پزشکان در مناطق محروم و گسترش خدمات پزشکی از راه دور نیز از دیگر راهکارهای مطرحشده در این مطالعه است.
نتایج این پژوهش نشان میدهد بحران نیروی انسانی در افغانستان تنها به کمبود پزشک و پرستار محدود نیست، بلکه مجموعهای از مشکلات اقتصادی، آموزشی و مدیریتی، ظرفیت نظام سلامت این کشور را برای مقابله با بیماریهای واگیر تضعیف کرده است.
تداوم این وضعیت میتواند دسترسی میلیونها نفر به خدمات درمانی را محدودتر و خطر گسترش بیماریهای عفونی را افزایش دهد.





