به گزارش ایراف، دانشگاه اوترخت هلند در گزارشی علمی که ۹ نوامبر ۲۰۲۶ منتشر شده، از نتایج پژوهشی درباره تحولات زمین‌شناختی ایران، افغانستان و منطقه پامیر خبر داده است؛ مطالعه‌ای که تاریخ شکل‌گیری این پهنه را طی حدود ۲۰۰ میلیون سال گذشته بررسی می‌کند.
این پژوهش با عنوان «بازسازی گسترش، فرورانش و رانده‌شدن جانبی پوسته زمین در منطقه تتیس مرکزی (ایران و افغانستان)» در نشریه علمی *Gondwana Research* منتشر شده است.
بر اساس یافته‌های محققان، ایران و افغانستان از پیچیده‌ترین مناطق زمین‌شناختی آسیا به شمار می‌روند؛ منطقه‌ای که در طول میلیون‌ها سال تحت تأثیر برخورد صفحات زمین، فرورانش پوسته اقیانوسی و جابه‌جایی قطعات قاره‌ای قرار گرفته است.
دکتر نالان لوم، از پژوهشگران این مطالعه، در توصیف این تحولات می‌گوید: «این منطقه در حدود ۲۰۰ میلیون سال گذشته، مانند خمیری ورز داده شده است؛ بخش‌هایی از پوسته زمین به اعماق گوشته فرو رفته‌اند و بخش‌های دیگری جدا شده، بالا آمده و رشته‌کوه‌هایی را تشکیل داده‌اند.»
یکی از یافته‌های مهم این تحقیق، بازسازی منشأ ساختارهای زمین‌شناختی افغانستان و ارتباط آن با فلات تبت و ایران است.
محققان معتقدند بخشی از پوسته افغانستان در جریان تحولات تکتونیکی از شرق به سمت غرب جابه‌جا شده و وارد محدوده ایران شده است. برخورد صفحه هند نیز در ادامه موجب فشرده‌شدن دوباره ساختارهای منطقه شده است.
خلیج فارس و تنگه هرمز؛ حاصل تحولات زمین‌شناختی
بخش دیگری از این پژوهش به نقش برخورد صفحه عربستان با ساختارهای زمین‌شناختی ایران اختصاص دارد. دووه فان هینسبرخن، استاد دانشگاه اوترخت و از نویسندگان مقاله، توضیح می‌دهد که این برخوردها و فرورانش پوسته در شکل‌گیری حوضه خلیج فارس و ساختارهای زمین‌شناختی اطراف تنگه هرمز نقش داشته‌اند.
به گفته وی، جزایر کوچک تنگه هرمز در واقع قله‌های باقی‌مانده از رشته‌کوهی هستند که بخش عمده آن اکنون زیر آب قرار دارد.
محققان همچنین با بررسی بقایای حوضه‌های اقیانوسی باستانی و گسل‌های قدیمی، وضعیت جغرافیایی گذشته ایران را بازسازی کرده‌اند.
نتایج این بررسی نشان می‌دهد ساختار زمین‌شناختی منطقه در دوره‌هایی شباهت‌هایی به محدوده مدیترانه امروزی داشته است.
اهمیت اقتصادی یافته‌ها برای اکتشافات معدنی
اهمیت این پژوهش تنها به شناخت تاریخ زمین محدود نمی‌شود. به اعتقاد محققان، فرایندهایی مانند برخورد صفحات قاره‌ای، فرورانش و شکل‌گیری رشته‌کوه‌ها از عوامل مؤثر در ایجاد محیط‌های مناسب برای تشکیل ذخایر معدنی و فلزی هستند.
از این رو، بازسازی تاریخ زمین‌شناختی ایران و افغانستان می‌تواند به شناخت بهتر منشأ ذخایر معدنی، شناسایی مناطق مستعد کانه‌زایی و هدفمندتر شدن مطالعات اکتشافی کمک کند.
همچنین شناخت دقیق‌تر ساختار گسل‌ها و تحولات پوسته زمین، ظرفیت استفاده در مطالعات مربوط به زمین‌لرزه و ارزیابی مخاطرات زمین‌شناختی را دارد.
پژوهشگران برای بازسازی تحولات این منطقه از نرم‌افزار تخصصی GPlates استفاده کرده‌اند؛ ابزاری که امکان شبیه‌سازی حرکت صفحات زمین در دوره‌های مختلف زمین‌شناسی را فراهم می‌کند.
این مطالعه بار دیگر اهمیت موقعیت زمین‌شناختی ایران را در پیوند میان ساختارهای شرق و غرب آسیا برجسته می‌کند؛ موقعیتی که علاوه بر ارزش علمی، می‌تواند در شناخت ظرفیت‌های معدنی و برنامه‌ریزی بلندمدت برای بهره‌برداری از منابع طبیعی کشور نیز مورد توجه قرار گیرد.
