به گزارش ایراف، به نقل از «وُیس آو امارات»، افغانستان، سرزمینی که در طول تاریخ محل تلاقی تمدن‌های بزرگ آسیا بوده، بار دیگر به دلیل اهمیت میراث باستانی خود مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است.
تازه‌ترین گزارش منتشرشده از تلاش‌های نزدیک به یک دهه‌ای محققان برای بازخوانی تاریخ حضور اسکندر مقدونی در این سرزمین حکایت دارد؛ پژوهش‌هایی که در میان جنگ، ناامنی، محدودیت‌های دسترسی و تحولات سیاسی ادامه یافته‌اند.
پژوهشگران و تاریخ‌پژوهان در مسیری نزدیک به ده سال تلاش کرده‌اند ابعاد تازه‌ای از حضور اسکندر مقدونی در افغانستان و آثار تاریخی مرتبط با لشکرکشی‌های او را روشن کنند؛ مسیری که از همان ابتدا با موانع امنیتی و دشواری رفت‌وآمد به محوطه‌های باستانی همراه بوده است.
این گزارش با اشاره به تغییر شرایط سیاسی افغانستان پس از بازگشت طالبان به قدرت در سال ۲۰۲۱، تأکید می‌کند که پژوهش و مستندسازی میراث تاریخی این کشور وارد مرحله‌ای تازه و پیچیده شده است.
ردپای اسکندر در سرزمین باختر
اسکندر مقدونی در جریان لشکرکشی‌های خود به قلمرو امپراتوری هخامنشی، در حدود سال‌های ۳۳۰ تا ۳۲۷ پیش از میلاد وارد مناطق شرقی قلمرو ایران باستان، از جمله باختر و سرزمین‌های افغانستان امروزی شد.
این منطقه به دلیل موقعیت راهبردی و قرار گرفتن در مسیر ارتباطی آسیای مرکزی، فلات ایران و شبه‌قاره هند، اهمیت ویژه‌ای در برنامه‌های نظامی و سیاسی اسکندر داشت.
او برای تثبیت سلطه خود بر سرزمین‌های فتح‌شده، به ایجاد یا توسعه مراکز شهری و استقرار گروه‌هایی از سربازان و مهاجران مقدونی و یونانی روی آورد.
با این حال، اهمیت حضور یونانیان در افغانستان امروزی تنها به تحولات نظامی محدود نماند.
آمیزش فرهنگی میان سنت‌های یونانی و تمدن‌های شرقی در قرن‌های بعد، زمینه شکل‌گیری یکی از دوره‌های مهم تاریخ فرهنگی آسیای مرکزی را فراهم کرد.
گزارش «وُیس آو امارات» نیز بر همین جنبه تأکید دارد و می‌نویسد: «این لشکرکشی صرفاً یک رویارویی نظامی نبود، بلکه به تعاملات فرهنگی و تمدنی میان جهان یونانی و شرق نیز کمک کرد.»
بر اساس این گزارش، آثار این تعاملات بعدها در هنر، معماری، ضرب سکه و باورهای مذهبی آسیای مرکزی و افغانستان نمایان شد.
آی‌خانم؛ شهری که از دل تاریخ بیرون آمد
یکی از مهم‌ترین شواهد حضور تمدن یونانی در شمال افغانستان، محوطه باستانی آی‌خانم در نزدیکی محل پیوند رودخانه‌های آمودریا و کوکچه است؛ شهری باستانی که بقایای آن از وجود یک مرکز شهری با معماری و ساختارهای متأثر از جهان هلنیستی حکایت دارد.
این محوطه در سال ۱۹۶۱، در جریان سفر و شکار محمدظاهرشاه، پادشاه وقت افغانستان، مورد توجه قرار گرفت. کاوش‌های باستان‌شناختی گسترده در این منطقه از سال ۱۹۶۴ تا ۱۹۷۸ به سرپرستی هیئت فرانسوی و با مدیریت پل برنار انجام شد.
یافته‌های آی‌خانم شامل بقایای بناهای عمومی، عناصر معماری یونانی، آثار هنری، کتیبه‌ها و سکه‌هایی است که تصویری کم‌نظیر از حضور و گسترش فرهنگ هلنیستی در آسیای مرکزی ارائه می‌کنند.
این شهر در تاریخ‌نگاری باستان‌شناختی معمولاً با اسکندریه بر کرانه اکسوس مرتبط دانسته می‌شود؛ هرچند تعیین قطعی نام باستانی آن همچنان موضوع بحث پژوهشگران است.
اهمیت آی‌خانم از آن جهت است که نشان می‌دهد میراث یونانی در این منطقه صرفاً حاصل عبور یک ارتش نبوده، بلکه به شکل‌گیری اجتماعات شهری و ساختارهای فرهنگی ماندگارتری انجامیده است.
از جنگ‌های داخلی تا بازگشت طالبان؛ میراثی در معرض خطر
با وجود اهمیت تاریخی افغانستان، دهه‌ها جنگ و بی‌ثباتی سیاسی آسیب‌های جدی به زیرساخت‌های فرهنگی و باستان‌شناختی این کشور وارد کرده است.
در گزارش «وُیس آو امارات» به مشکلاتی همچون دشواری دسترسی به محوطه‌های تاریخی، خطرات امنیتی، کاهش توانایی حفاظت و مرمت و تأثیر تحولات سیاسی بر فعالیت نهادهای فرهنگی اشاره شده است.
بازگشت طالبان به قدرت در اوت ۲۰۲۱ نیز فصل تازه‌ای از ابهام درباره آینده مدیریت میراث فرهنگی افغانستان رقم زد. در چنین شرایطی، مسئله فقط ادامه کاوش‌های باستان‌شناختی نیست؛ بلکه حفاظت از آثار موجود، ثبت و مستندسازی یافته‌ها و تضمین دسترسی متخصصان به محوطه‌های تاریخی نیز اهمیت پیدا کرده است.
گزارش یادشده در جمع‌بندی خود بر یک نکته اساسی تأکید می‌کند: «بازیابی تاریخ، به اندازه حفاظت از بقایای مادی آن دشوار است.»
این عبارت به‌خوبی وضعیت میراث فرهنگی افغانستان را توصیف می‌کند؛ کشوری که آثار تمدن‌های گوناگون را در خود جای داده، اما در بسیاری از دوره‌های معاصر فرصت کافی برای حفاظت علمی از این سرمایه تاریخی نداشته است.
میراثی فراتر از یک فرمانروای مقدونی
اهمیت بازخوانی تاریخ اسکندر در افغانستان را نباید صرفاً در چارچوب زندگی و فتوحات یک فرمانروای مقدونی بررسی کرد. آنچه در این منطقه شکل گرفت، بخشی از تاریخ پیچیده ارتباط میان ایران باستان، آسیای مرکزی، هند و جهان مدیترانه بود.
پس از فروپاشی امپراتوری اسکندر، حکومت‌های جانشین او و سپس شکل‌گیری پادشاهی یونانی‌ـ‌باختری، زمینه گسترش سنت‌های هنری و فرهنگی تازه‌ای را فراهم کردند. این تعاملات در دوره‌های بعد نیز ادامه یافت و در برخی مناطق، از جمله حوزه هنر گندهارا، نمودهای برجسته‌ای پیدا کرد.
به همین دلیل، میراث یونانی در افغانستان را باید بخشی از تاریخ مشترک و درهم‌تنیده تمدن‌های منطقه دانست؛ تاریخی که در آن فرهنگ‌ها نه در انزوا، بلکه از طریق جنگ، تجارت، مهاجرت و تبادل اندیشه بر یکدیگر تأثیر گذاشته‌اند.
پژوهش‌های تازه درباره ردپای اسکندر در افغانستان، بار دیگر این واقعیت را یادآوری می‌کند که آثار باستانی تنها بقایای یک گذشته دور نیستند؛ آن‌ها اسناد زنده‌ای از شکل‌گیری هویت تاریخی ملت‌ها و ارتباط تمدن‌ها به شمار می‌روند.
در نهایت، سرنوشت این میراث به میزان توجه و توانایی نهادهای مسئول برای حفاظت از آن بستگی دارد؛ میراثی که از جنگ‌های دوران باستان جان سالم به در برده، اما اکنون در برابر پیامدهای جنگ‌های معاصر و بحران‌های سیاسی با چالش‌هایی تازه روبه‌روست.
