جعفر قنادباشی، کارشناس مسائل خاورمیانه، در گفت‌وگو با ایراف با اشاره به نگرانی کشورهای منطقه از تحولات نظامی اخیر گفت: این نشست حاصل نگرانی‌هایی است که پس از تغییر موازنه نظامی در منطقه شکل گرفته است. به گفته او، کشورهای منطقه به این جمع‌بندی نزدیک شده‌اند که برای تأمین امنیت خود باید به سمت ترتیبات امنیتی با مشارکت کشورهای منطقه حرکت کنند؛ هرچند میزان استقلال این رویکرد از سیاست‌های آمریکا و احتمال تلاش واشنگتن برای واگذاری بخشی از مسئولیت‌های امنیتی خود به متحدان منطقه‌ای، از مسائل تعیین‌کننده در آینده این همکاری‌هاست.
تغییر موازنه نظامی و ضرورت بازنگری در ترتیبات امنیتی
قنادباشی در ارزیابی پیام‌های ژئوپلیتیکی حضور هم‌زمان مقام‌های ارشد ایران، عربستان، پاکستان و ترکیه در نشست امنیتی تهران گفت: این حضور را می‌توان حاصل نگرانی‌های این سه کشور از تحولاتی دانست که موازنه نظامی منطقه را به‌طور کامل تغییر داده است.
به گفته این کارشناس مسائل خاورمیانه، هندسه و آرایش نظامی منطقه پس از تحولات اخیر با گذشته تفاوت پیدا کرده و کشورهای منطقه بیش از گذشته به پیامدهای تحولات آینده می‌اندیشند. او افزود: کشورهای منطقه در گذشته حمایت‌های آمریکا را پشتوانه امنیت خود می‌دانستند، اما در شرایط کنونی با این واقعیت مواجه شده‌اند که واشنگتن به درخواست‌های آنها برای مداخله مستقیم و حمایت نظامی، به‌ویژه در مورد عربستان، پاسخ مثبت نداده است.
قنادباشی با اشاره به نقش عربستان در برگزاری نشست‌های منطقه‌ای گفت: همان‌طور که اجلاس مکه با میزبانی و نقش‌آفرینی عربستان برگزار شد، نشست تهران نیز با کارگردانی، ترغیب و دعوت مقام‌های سعودی شکل گرفت. به اعتقاد او، این اقدام نشان‌دهنده تلاش ریاض برای فعال‌کردن ظرفیت‌های سیاسی خود در شرایطی است که با محدودیت‌هایی در اتکای نظامی به متحدان خارجی روبه‌رو شده است.
او ادامه داد: عربستان با دو چالش اساسی مواجه شده است؛ نخست، از دست دادن یا کاهش اطمینان به حمایت‌های غرب و دوم، دشواری‌های ناشی از شرایط نفت و صادرات آن. در چنین وضعیتی، ریاض تلاش می‌کند از طریق ابتکارهای سیاسی و برگزاری نشست‌های منطقه‌ای، جایگاه خود را تقویت کند و برای حفظ امنیتش به راهبرد تازه‌ای برسد.
قنادباشی با اشاره به دیدگاه مطرح‌شده از سوی وزیر امور خارجه عمان درباره ضرورت مشارکت ایران در ترتیبات امنیتی منطقه اظهار کرد: کشورهای منطقه باید به این جمع‌بندی برسند که امنیت آنها نمی‌تواند صرفاً بر حضور و حمایت قدرت‌های خارج از منطقه استوار باشد. به گفته او، خروج نیروهای آمریکایی از کشورهایی مانند عربستان، قطر، بحرین، عمان و امارات، نشانه‌ای از تغییر شرایط حضور نظامی آمریکا در منطقه است؛ تغییری که ضرورت بازنگری در سازوکارهای امنیتی را افزایش می‌دهد.
این کارشناس مسائل خاورمیانه تأکید کرد: نشست تهران بیش از آنکه صرفاً ناظر بر بحران‌ها و تنش‌های جاری، از جمله تنش میان ایران و آمریکا، باشد، به آینده منطقه و شکل‌گیری ترتیبات امنیتی جدید توجه دارد. او افزود: ایران طی چند دهه گذشته بارها بر ضرورت تأمین امنیت منطقه به دست کشورهای منطقه تأکید کرده و خواستار آن بوده است که دولت‌ها با اتکا به ظرفیت‌های خود از امنیتشان دفاع کنند. ایران همچنین بارها آمادگی خود را برای همکاری با کشورهای منطقه در حوزه‌های سیاسی، اقتصادی و نظامی اعلام کرده است.
قنادباشی سه پیام مهم برای نشست تهران برشمرد و گفت: نخست، این نشست نشانه‌ای از تضعیف موقعیت آمریکا در حفظ جایگاه پیشین خود در منطقه است؛ دوم، سیاست اتکای امنیتی به آمریکا با محدودیت‌های جدی روبه‌رو شده و به پایان مسیر پیشین خود نزدیک می‌شود؛ و سوم، برخی کشورهای منطقه به پذیرش ایده همکاری امنیتی با مشارکت ایران تمایل بیشتری پیدا کرده‌اند. به اعتقاد او، حضور این کشورها در تهران نشان می‌دهد دعوت‌های مکرر ایران برای شکل‌گیری همکاری منطقه‌ای، دست‌کم در سطح گفت‌وگو، با توجه بیشتری روبه‌رو شده است.
او البته خاطرنشان کرد که نشست تهران را باید مرحله‌ای مقدماتی دانست و ادامه این روند به اراده واقعی کشورهای شرکت‌کننده بستگی دارد. به گفته قنادباشی، موفقیت این ابتکار مستلزم آن است که دولت‌های منطقه با جدیت وارد همکاری شوند و در وابستگی امنیتی خود به قدرت‌های غربی بازنگری کنند.
پیمان مکه و احتمال تغییر راهبرد امنیتی عربستان
قنادباشی در پاسخ به این پرسش که چه عواملی عربستان، پاکستان و ترکیه را با وجود همکاری‌های امنیتی پیشین خود به حضور در نشست تهران ترغیب کرده است، گفت: ترکیه و پاکستان از ظرفیت‌های نظامی قابل‌توجهی برخوردارند، درحالی‌که عربستان از یک ارتش پرشمار برخوردار نیست و در گذشته تلاش کرده است از ظرفیت‌های نظامی متحدان خود استفاده کند.
او با اشاره به جنگ یمن اظهار کرد: عربستان تصور می‌کرد با پرداخت هزینه‌های لازم و استفاده از ظرفیت‌های نظامی ترکیه و پاکستان می‌تواند انصارالله و مردم یمن را سرکوب کند؛ اما موانع و مشکلات موجود اجازه نداد این همکاری نظامی به شکل مورد انتظار ریاض تحقق پیدا کند.
این کارشناس مسائل خاورمیانه افزود: تلاش عربستان برای جلب همکاری نظامی این دو کشور در یمن عملاً به بن‌بست رسید و همین مسئله می‌تواند یکی از عوامل مؤثر در بازنگری ریاض در راهبردهای منطقه‌ای خود باشد. در واقع، عربستان به این نتیجه رسید که نمی‌تواند صرفاً از طریق پرداخت هزینه‌های یک لشکرکشی یا اعزام نیرو از سوی ترکیه و پاکستان به اهداف نظامی خود دست یابد. در چنین شرایطی، ریاض ممکن است به این جمع‌بندی رسیده باشد که باید مسیر تازه‌ای را برای تأمین امنیت و حفظ منافع خود دنبال کند.
قنادباشی در عین حال، احتمال دیگری را نیز مطرح کرد و گفت: نباید این موضوع را نادیده گرفت که آمریکا پس از دریافت ضربات اخیر، ممکن است به دنبال آن باشد که کشورهای منطقه خودشان مسئولیت بیشتری در حفظ منافع واشنگتن بر عهده بگیرند. از این منظر، حضور مقام‌های این کشورها در تهران لزوماً به معنای فاصله‌گرفتن کامل آنها از راهبردهای آمریکا نیست.
او با اشاره به عضویت ترکیه در ناتو و روابط نزدیک پاکستان و عربستان با آمریکا توضیح داد: این کشورها ممکن است از یک سو، بر اساس تجربه تحولات اخیر به ضرورت همکاری امنیتی با ایران رسیده باشند و از سوی دیگر، با تشویق یا همراهی آمریکا وارد چنین روندی شده باشند.
قنادباشی ادامه داد: ممکن است واشنگتن ترجیح دهد به جای آنکه نیروهایش مستقیماً در معرض حمله قرار بگیرند و تلفات و خسارت بیشتری متحمل شوند، بخشی از مأموریت‌های خود را به کشورهای منطقه واگذار کند. در چنین وضعیتی، نیروهای منطقه‌ای عملاً جایگزین بخشی از نیروهای آمریکایی می‌شوند و مسئولیت تأمین برخی از منافع این کشور را بر عهده می‌گیرند.
او تأکید کرد: این احتمال می‌تواند خطری برای شکل‌گیری یک پیمان امنیتی مستقل منطقه‌ای باشد؛ زیرا در آن صورت، حضور برخی کشورها در ترتیبات امنیتی جدید نه صرفاً برای تأمین منافع ملی خود و حفظ امنیت منطقه، بلکه در راستای تغییر راهبرد آمریکا و کاهش هزینه‌ها، تلفات و خسارت‌های این کشور خواهد بود. بنابراین، باید میان همکاری منطقه‌ای مستقل و همکاری‌ای که در عمل به اجرای سیاست‌های واشنگتن منجر می‌شود، تفاوت قائل شد.
معیارهای سنجش دستاوردهای نشست تهران چیست؟
این کارشناس مسائل خاورمیانه در پاسخ به این پرسش که برای ارزیابی دستاوردهای نشست تهران باید منتظر چه نتایج عملی بود، گفت: یکی از مهم‌ترین نشانه‌ها، برگزاری نشست‌های بعدی با سطح بالاتری از مقام‌های شرکت‌کننده و پیگیری جدی‌تر موضوعات مطرح‌شده است.
قنادباشی افزود: اگر کشورهای شرکت‌کننده تاریخ مشخصی برای نشست بعدی اعلام کنند و جلسات با حضور مقام‌های ارشدتر و با دستورکارهای عملی‌تر ادامه یابد، می‌توان این تحولات را نشانه‌ای از تمایل آنها به تداوم همکاری دانست. به اعتقاد او، ارتقای سطح شرکت‌کنندگان و مشخص‌شدن زمان ادامه گفت‌وگوها، از جمله نشانه‌هایی است که می‌تواند میزان جدیت دولت‌ها در پیگیری این ابتکار را روشن کند.
او با اشاره به ضرورت ارزیابی رفتار آینده کشورهای حاضر در نشست گفت: کاهش همکاری این کشورها با سیاست‌های آمریکا در منطقه نیز می‌تواند نشانه مثبتی برای حرکت به سمت ترتیبات امنیتی مستقل باشد. در مقابل، اگر این دولت‌ها همچنان به‌عنوان مجریان مستقیم یا غیرمستقیم سیاست‌های واشنگتن عمل کنند، این مسئله مانعی جدی در مسیر همکاری منطقه‌ای خواهد بود.
قنادباشی تأکید کرد: صرف برگزاری نشست و بیان مواضع مشترک برای اثبات شکل‌گیری یک سازوکار امنیتی مستقل کافی نیست؛ بلکه باید دید آیا این کشورها در عمل به سمت کاهش وابستگی امنیتی به آمریکا حرکت می‌کنند یا خیر. از این رو، تداوم گفت‌وگوها، ارتقای سطح نشست‌ها، تعیین زمان جلسات بعدی و تغییر رفتار امنیتی کشورهای شرکت‌کننده، از مهم‌ترین شاخص‌های ارزیابی نتایج این ابتکار خواهد بود.
او در پایان این بخش ابراز امیدواری کرد که این روند به نتایج مثبتی برای ایران و کشورهای منطقه منجر شود؛ هرچند تحقق چنین چشم‌اندازی را وابسته به تصمیم‌ها و اقدامات عملی دولت‌های شرکت‌کننده دانست.
تحولات تمدنی و فرصت ایران برای تقویت همکاری منطقه‌ای
قنادباشی در پایان با اشاره به تحولات کلان نظام بین‌الملل گفت: باید در نظر داشت که جهان در مقطعی از تاریخ قرار گرفته که به اعتقاد او، مجموعه کشورهای غربی و آمریکا با روند تضعیف مواجه‌اند و در مقابل، شرق جغرافیایی در حال تقویت‌شدن است.
او این تحولات را بخشی از تغییرات تمدنی دانست که می‌تواند زمینه مساعدتری برای اجرای سیاست‌های منطقه‌ای ایران فراهم کند. به گفته قنادباشی، شرایط کنونی از منظر تحولات تمدنی و جابه‌جایی قدرت در جهان، فرصت‌هایی برای تقویت سیاست‌های ایران ایجاد کرده است و هرچه موقعیت قدرت‌های غربی در منطقه تضعیف شود، شرایط برای افزایش قدرت و تأثیرگذاری ایران مساعدتر خواهد شد.
این کارشناس مسائل خاورمیانه تأکید کرد: حفظ وحدت و تلاش برای ایجاد منطقه‌ای عاری از حضور و مداخله قدرت‌های غربی، از جمله اهدافی است که ایران می‌تواند در شرایط جدید دنبال کند. او ابراز امیدواری کرد که تحولات پیش‌رو به تقویت همکاری میان کشورهای منطقه و شکل‌گیری ترتیبات امنیتی مبتنی بر ظرفیت‌های داخلی منطقه منجر شود.
قنادباشی در مجموع، شرایط کنونی را از منظر تغییرات تمدنی و تحولات قدرت جهانی مساعد ارزیابی کرد و گفت: این شرایط می‌تواند به اجرای سیاست‌هایی کمک کند که در راستای منافع مردم منطقه قرار دارند؛ هرچند بهره‌گیری از این فرصت‌ها به میزان توانایی کشورهای منطقه در حفظ وحدت، تقویت همکاری‌ها و حرکت به سمت سازوکارهای امنیتی مستقل بستگی دارد.
نشست امنیتی تهران با حضور مقام‌های ارشد ایران، عربستان، پاکستان و ترکیه در شرایطی برگزار شد که تنش‌های منطقه‌ای و اختلافات ایران و آمریکا، ضرورت گفت‌وگو درباره سازوکارهای امنیتی منطقه را برجسته کرده است. حضور هم‌زمان نمایندگان این کشورها، زمینه‌ای برای بررسی دیدگاه‌های مشترک و اختلافات موجود درباره امنیت منطقه فراهم می‌کند؛ با این حال، میزان موفقیت این روند به تداوم رایزنی‌ها، دستیابی به توافق‌های عملی و نحوه تعامل کشورهای شرکت‌کننده با قدرت‌های فرامنطقه‌ای بستگی دارد.
ایران طی چند دهه گذشته بر ضرورت تأمین امنیت منطقه به دست کشورهای منطقه و کاهش اتکا به قدرت‌های خارجی تأکید کرده است. از سوی دیگر، روابط امنیتی و راهبردی برخی کشورهای حاضر در نشست با آمریکا و همچنین تجربه اختلافات و ناکامی‌های گذشته در همکاری‌های نظامی، از جمله در جنگ یمن، می‌تواند بر مسیر همکاری‌های آینده تأثیر بگذارد. بر این اساس، نشست تهران را می‌توان آغاز گفت‌وگو درباره امکان شکل‌گیری ترتیبات امنیتی منطقه‌ای دانست؛ سازوکاری که تحقق آن مستلزم توافق بر سر منافع مشترک، کاهش وابستگی‌های خارجی و عبور از اختلافات سیاسی و امنیتی موجود است.
