مهران پوپل، شاعر جوان افغانستان، در گفتوگو با برنامه «یاران خراسانی» ایراف تیوی با اشاره به جایگاه زبان فارسی در میان اقوام مختلف افغانستان گفت: فارسی تنها زبان یک قوم نیست و در مناطقی مانند هرات، بخش قابل توجهی از پشتونها نیز به فارسی سخن میگویند. او در عین حال نسبت به آنچه «موج فارسیستیزی» در افغانستان خواند، هشدار داد و تأکید کرد که اگر برای حفظ و تقویت این زبان اقدامی صورت نگیرد، ممکن است فارسی در آینده جایگاه کنونی خود را در افغانستان از دست بدهد.
زبانی فراتر از مرزبندیهای قومی
پوپل درباره اینکه چگونه یک شاعر پشتونتبار به زبان فارسی شعر میسراید، توضیح داد که در هرات، شمار قابل توجهی از پشتونها به فارسی صحبت میکنند و حتی برخی از آنها زبان پشتو را نمیدانند.
او گفت که در هرات، اگرچه نمیتوان با قطعیت درباره درصد دقیق سخن گفت، اما دستکم بخش قابل توجهی از پشتونها فارسیزبان هستند و خودش نیز نمونهای از همین وضعیت است.
این شاعر جوان افزود که بر اساس روایتهایی که از بزرگان و پیشینیان شنیده است، اجداد برخی از خانوادههای پشتون از چند سده گذشته از قندهار به مناطق فارسیزبان کوچیده و پس از سکونت در این مناطق، بهتدریج زبان خود را تغییر دادهاند.
پوپل با اشاره به سابقه خانوادگی خود گفت که دستکم سه یا چهار نسل پیش از او عمدتاً فارسی صحبت میکردهاند و زبان پشتو در میان آنها کاربرد بسیار محدودی داشته است.
او این وضعیت را نمونهای از درهمتنیدگی تاریخی زبانها و فرهنگها در افغانستان دانست؛ جایی که مرزبندیهای قومی لزوماً با مرزبندیهای زبانی یکسان نیست.
شعر اجتماعی و اعتراضی
این شاعر افغانستانی در ادامه درباره ذائقه شعری مردم افغانستان گفت که علاقه مخاطبان به شعر، تا حد زیادی به سلیقه و شرایط اجتماعی و سیاسی هر دوره بستگی دارد.
او با اشاره به تجربه خود از انجمنها و جلسات شعرخوانی در افغانستان اظهار کرد که انتخاب شعر در این محافل معمولاً متناسب با حالوهوای جامعه و شرایط روز انجام میشود.
پوپل افزود: شعرهای اجتماعی، انتقادی و اعتراضی معمولاً بازتاب بیشتری در میان مخاطبان افغانستان دارند و آثار خودش نیز زمانی که با مضامین اجتماعی، انتقادی یا اعتراضی منتشر شدهاند، واکنش بیشتری دریافت کردهاند.
او در پاسخ به پرسشی درباره میزان استقبال از شعر نو و کلاسیک نیز تأکید کرد که شعر کلاسیک همچنان طرفداران بیشتری در افغانستان دارد.
به گفته پوپل، شمار شاعرانی که به سبک سپید و شعر نو میسرایند در افغانستان نسبتاً محدود است و شعر کلاسیک همچنان جایگاه پررنگتری در فضای ادبی کشور دارد. خودش نیز علاوه بر شعر موزون، تجربههایی در حوزه شعر نو دارد، اما تأکید کرد که با شعر سپید ارتباط چندانی برقرار نمیکند.
هشدار درباره آینده زبان فارسی در افغانستان
پوپل در بخش دیگری از این گفتوگو درباره وضعیت زبان فارسی در افغانستان هشدار داد که این زبان طی چند دهه گذشته با فشارها و هجمههای گستردهای مواجه بوده است.
او گفت: «متأسفانه علیه زبان شیرین فارسی به گونه بسیار گستردهای مقابله صورت گرفته و مورد هجمه قرار گرفته و با تأسف باید گفت که تقریباً تأثیر زیادی هم داشته است.»
این شاعر جوان با اشاره به مضمون یکی از ابیات محمدکاظم کاظمی اظهار کرد که زبان فارسی توانسته بود از حمله مغول در امان بماند، اما در برابر برخی حملات و فشارهای دوره معاصر آسیبپذیرتر بوده است.
او تأکید کرد که برای مقابله با آنچه موج فارسیستیزی میخواند، باید اقدامات جدی صورت گیرد و اگر برای حفظ و تقویت زبان فارسی در افغانستان کاری انجام نشود، آینده این زبان با خطر مواجه خواهد شد.
پوپل هشدار داد که در صورت ادامه این وضعیت، حتی ممکن است زبان فارسی در آینده تنها به عنوان یکی از زبانهای محلی افغانستان شناخته شود؛ نگرانیای که به گفته او نشاندهنده عمق چالش پیش روی فارسیزبانان افغانستان است.
دیدار با رهبر شهید انقلاب؛ ترکیبی از لذت و حسرت
پوپل در ادامه به حضور خود در آخرین دیدار شاعران با رهبر شهید انقلاب اسلامی اشاره کرد و گفت که در این دیدار سعادت شعرخوانی نداشته، اما برای حضور در این مراسم دعوت شده بود.
او با توصیف فضای این دیدار گفت که برای بسیاری از شاعران، حضور در چنین جلسهای و شعرخوانی در محضر رهبر انقلاب از آرزوها بوده است و برای او نیز این دیدار تجربهای متفاوت و تأثیرگذار محسوب میشده است.
این شاعر افغانستانی افزود که به دلیل سالها زندگی و تجربه فضای بسته افغانستان، مشاهده توجه یک رهبر سیاسی به شعر، شاعر و ادبیات فارسی برایش بسیار دلچسب بوده است؛ اما در عین حال این تجربه برای او با نوعی حسرت نیز همراه شده است.
پوپل گفت که در طول دیداری که حدود سه تا چهار ساعت به طول انجامید، چند بار به سختی توانسته بغض خود را کنترل کند و یکی از این لحظات، هنگام ورود رهبر شهید اسلامی به محل دیدار بوده است.
او توضیح داد که به دلیل علاقه شدیدش به افغانستان و وطندوستی، از یک سو دیدن چنین شخصیتی از نزدیک برایش موجب خوشحالی بوده و از سوی دیگر با خود فکر میکرده است که چرا افغانستان از چنین شرایطی برای توجه به شعر و ادبیات برخوردار نیست.
تسلط شگفتانگیز رهبر شهید بر شعر و ادبیات فارسی
مهران پوپل ادامه داد که تنها فضای کلی دیدار نبود که او را تحت تأثیر قرار داد، بلکه دقت و ریزبینی رهبر شهید انقلاب اسلامی ایران در شعر نیز برایش شگفتانگیز بوده است.
او گفت که در چند مقطع از جلسه، میزان تسلط و توجه دقیق به شعر و ادبیات فارسی بار دیگر احساسات او را تحت تأثیر قرار داده و باعث شده است به سختی بغض خود را کنترل کند.
این شاعر افغانستانی تأکید کرد که تسلط رهبر شهید بر شعر و ادبیات فارسی برای او «حیرتانگیز» بوده است.
پوپل همچنین با اشاره به سخنرانیهای مختلف رهبر شهید گفت که همواره به برخی از دیدگاههای او درباره زبان فارسی توجه داشته و از میان سخنان او میتوان اهمیت این موضوع را بهخوبی دریافت.
به گفته او، یکی از تأکیدهای مهم رهبر شهید این بود که باید به گونهای برنامهریزی شود که در ۵۰ سال آینده، اگر کسی بخواهد یک سخن علمی جدید بشنود، ناچار باشد زبان فارسی را یاد بگیرد؛ جملهای که از نگاه پوپل بهخوبی نشاندهنده اهمیت زبان فارسی و ادبیات نزد ایشان است.
سید اسماعیل بلخی؛ شعر در خدمت پایداری
مهران پوپل در بخش دیگر گفتوگو به شخصیت و جایگاه سید اسماعیل بلخی، شاعر مبارز افغانستانی، پرداخت و او را یکی از تأثیرگذارترین شاعران معاصر افغانستان دانست.
او گفت که بلخی، بهویژه در دو قرن اخیر، از چهرههای تأثیرگذار و انقلابی در فضای فکری و ادبی افغانستان بوده است.
به گفته این شاعر جوان، بسیاری از شاعران و جریانهای ادبی افغانستان از شعر و اندیشه شهید اسماعیل بلخی تأثیر پذیرفتهاند و از مفاهیم و تفکرات او بهره گرفتهاند.
مهران پوپل در پایان بار دیگر بر ضرورت حمایت از زبان فارسی در افغانستان تأکید کرد و گفت که جمهوری اسلامی ایران و دیگر کشورهای فارسیزبان میتوانند در حفظ و تقویت این زبان نقش مهمی داشته باشند.
او ضمن قدردانی از توجه مسئولان جمهوری اسلامی ایران به زبان فارسی، خواستار افزایش تلاشها برای حمایت از فارسی در خارج از مرزهای ایران، بهویژه در افغانستان شد و ابراز امیدواری کرد که این زبان بار دیگر به جایگاه و رونق تاریخی خود بازگردد.
زبان فارسی یکی از زبانهای اصلی افغانستان است و در کنار پشتو، از مهمترین زبانهای مورد استفاده در این کشور به شمار میرود. فارسی افغانستان که عمدتاً با عنوان «دری» شناخته میشود، در سراسر این کشور کاربرد دارد و بخش مهمی از میراث ادبی افغانستان با این زبان شکل گرفته است.
افغانستان در طول تاریخ یکی از کانونهای مهم فرهنگ و ادبیات فارسی بوده و شهرهایی مانند بلخ و هرات و غزنی در شکلگیری و گسترش این میراث نقش مهمی داشتهاند. شاعران و نویسندگان بزرگی از این جغرافیا برخاستهاند و پیوندهای ادبی میان افغانستان، ایران و تاجیکستان همچنان یکی از عناصر مهم هویت فرهنگی حوزه فارسیزبان به شمار میرود.
در دهههای اخیر، موضوع جایگاه زبان فارسی در افغانستان با مسائل قومی، سیاسی و هویتی گره خورده است. همزمان، جریانهای ادبی افغانستان همچنان به فعالیت خود ادامه دادهاند و شعر اجتماعی، انتقادی و اعتراضی نیز در میان بخشی از جامعه ادبی این کشور جایگاه ویژهای دارد.
در چنین شرایطی، بحث درباره آینده زبان فارسی در افغانستان تنها یک موضوع ادبی نیست، بلکه با مسئله میراث فرهنگی، هویت تاریخی و ارتباط میان جوامع فارسیزبان منطقه نیز پیوند خورده است.
