به گزارش ایراف، حوزه علمیه خاتمالنبیین که از مراکز شناختهشده شیعیان در کابل به شمار میرود، به ابتکار آیتالله محمدآصف محسنی ایجاد شده و طی سالهای گذشته علاوه بر فعالیتهای آموزشی و دینی، در زمینه تقریب مذاهب و گفتوگو میان شیعه و سنی نیز فعالیت داشته است.
از صبح دیروز، نیروهای نظامی وابسته به وزیر عدلیه طالبان با حضور گسترده در اطراف این مرکز، آن را محاصره کردند. گزارشهای منتشرشده همچنین از بازداشت شماری از استادان و طلاب حکایت داشت. پس از آن، تصاویری از حضور نیروهای طالبان در داخل و اطراف این مرکز نیز منتشر شد.
طلبه خاتمالنبیین: شاید آخرین نماز را در حیاط حوزه خواندیم
احمد واعظی، از طلاب حوزه علمیه خاتمالنبیین، با انتشار عکسی از نماز جماعت در شبی که خاتمالنبیین محاصره بود، نوشت: «شاید این، آخرین نمازی بود که با دلی شکسته و چشمانی اشکبار، در حیاط باصفای حوزه علمیه خاتمالنبیین خواندیم»؛ نمازی که به گفته او با «غربت، اندوه و خاطرات سالهای طولانی» همراه بوده است.
واعظی گفته است که طلاب و مسئولان حوزه در حد توان برای حفظ این مرکز دینی و علمی تلاش و مقاومت کردهاند، اما در برابر تصمیم و فشار حکومت طالبان نتوانستهاند مانع بستهشدن آن شوند.
او همچنین از واکنش برخی افراد که از تعطیلی خاتمالنبیین ابراز خوشحالی کردهاند انتقاد کرده و هشدار داده است که بستهشدن این مرکز نباید صرفاً مسئلهای مربوط به یک مجموعه یا جریان خاص تلقی شود.
هشدار درباره ابعاد مذهبی، قومی و زبانی
نجیب سلام، تحلیلگر مسائل سیاسی، اقدام طالبان علیه خاتمالنبیین را فراتر از یک برخورد امنیتی دانسته و آن را از دو منظر مذهبی و قومی ـ زبانی قابل بررسی خوانده است.
او با اشاره به نگاه مذهبی طالبان به شیعیان، مدعی شده است که انگیزه مذهبی میتواند یکی از عوامل این اقدام باشد. به گفته او، در کنار مسئله مذهبی، حضور شمار زیادی از هزارهها و فارسیزبانان در این مرکز و فارسیبودن زبان تدریس نیز از عواملی است که باید مورد توجه قرار گیرد.
سلام هشدار داده است که اگر این روند ادامه پیدا کند، فشار بر جامعه شیعه و فارسیزبان افغانستان میتواند ابعاد گستردهتری پیدا کند و حتی به بخشی از یک منازعه عمیقتر قومی ـ مذهبی تبدیل شود.
با این حال، او تأکید کرده است که درباره انگیزه دقیق این اقدام و اینکه چه محاسبات داخلی یا خارجی در پشت آن قرار داشته، به تحقیقات مستقل و شواهد بیشتری نیاز است.
انتقاد از رویکرد مذهبی طالبان
از سوی دیگر، عبدالشهید ثاقب، روزنامهنگار نیز با اشاره به برخی آثار منتشرشده از مقامها و چهرههای طالبان، رویکرد این گروه نسبت به مراکز مذهبی شیعیان را مورد انتقاد قرار داده است.
او نوشته است که برای طالبان ظاهراً تفاوت چندانی ندارد یک مرکز دینی در مسیر تقریب و اعتدال فعالیت میکند یا در جهت تشدید تعصبات مذهبی؛ بلکه آنچه اهمیت دارد، تطبیق نگاه انحصارگرایانه مذهبی است.
ثاقب به کتاب «نظام حکومتداری امارت اسلامی» نوشته عبدالحکیم حقانی، قاضیالقضات طالبان، و همچنین کتاب «معتمد ماترید من معتقد ماترید» نوشته اسلامجار، والی طالبان در هرات، اشاره کرده و گفته است در این آثار مطالبی درباره جایگاه دیگر مذاهب و شیعیان مطرح شده که میتواند برای تحلیل سیاست طالبان در قبال مراکز مذهبی شیعیان مورد توجه قرار گیرد.
او در ادامه با اشاره به سابقه خاتمالنبیین، این مرکز را یکی از مجموعههای مهم دینی و آموزشی شیعیان افغانستان دانسته که طی دو دهه گذشته تلاش کرده است میان شیعه و سنی تقریب ایجاد کند و از شدت تعصبات مذهبی بکاهد.
نگرانی از تضعیف نهادهای علمی و فرهنگی
در همین حال، سیدعبدالله مسرور، فعال سیاسی نیز اعزام نیروهای امنیتی به حوزه خاتمالنبیین، بازداشت شماری از استادان و طلاب و همزمان توقف فعالیت تلویزیونهای تمدن و راه فردا را موجب نگرانی در میان جامعه علمی، مذهبی و رسانهای افغانستان دانسته است.
او تأکید کرده است که افغانستان در شرایط کنونی بیش از هر زمان دیگری به مدارا، گفتوگو و اعتمادسازی نیاز دارد و حفظ فضای مناسب برای آموزش، فعالیتهای علمی و مذهبی و کار رسانهای میتواند به ثبات و همبستگی اجتماعی کمک کند.
مسرور راه تأمین ثبات در افغانستان را احترام به تنوع مذهبی و قومی، فراهمکردن زمینه فعالیتهای علمی و آموزشی و رعایت آزادی بیان و گفتوگو دانسته و خواستار فراهمشدن زمینه ادامه فعالیت حوزه خاتمالنبیین و ازسرگیری فعالیت تلویزیونهای تمدن و راه فردا شده است.
«منافع مردم باید در اولویت باشد»
همچنین میثم احسانی، فعال فرهنگی نیز با تأکید بر مخالفت خود با تصرف خاتمالنبیین گفته است که در موارد دیگری مانند شهرک امید سبز، شهرک مهاجرین در غزنی و راه فردا نیز با سیاستهای اعمالشده مخالفت کرده است.
او تأکید کرده که اختلافات حزبی، قومی و هویتی نباید اصل موضوع را تحتالشعاع قرار دهد و برای او مهم نیست یک مجموعه متعلق به چه فرد، حزب یا جریان سیاسی است.
احسانی نوشته است که «منافع مردم ما باید در اولویت باشد» و تأکید کرده است که هویت یا وابستگی مذهبی و قومی افراد نباید موجب بیتفاوتی نسبت به فشار بر آنان شود.
او در پایان با اشاره به نقلقول مشهور منسوب به مارتین نیمولر، نسبت به سکوت گروههای مختلف در برابر فشار علیه یکدیگر هشدار داده و آن را زمینهساز آسیبپذیرشدن همه گروهها دانسته است.
محکومیت بازداشت استادان و محاصره حوزه
در همین حال، سیدجمال کاظمی، فعال رسانهای نیز بازداشت استادان مدرسه خاتمالنبیین و محاصره این مرکز توسط طالبان را «اقدامی سرکوبگرانه و غیرقابلقبول» خوانده است.
او با تأکید بر حق آموزش و امنیت غیرنظامیان، خواستار آزادی فوری و بدون قیدوشرط استادان بازداشتشده، پایان محاصره حوزه و توقف فشار و تهدید علیه استادان، طلاب و کارکنان این مرکز شده است.
کاظمی همچنین گفته است که بازداشت استادان و محاصره مراکز آموزشی نشانه اقتدار نیست و آن را نشانه هراس از «آگاهی، دانش و آموزش» توصیف کرده است.
علی عالمی کرمانی، فعال فرهنگی نیز با انتقاد از هرگونه محدودیت علیه مراکز عامالمنفعه، گفته است پیامد چنین اقداماتی تنها متوجه یک گروه نخواهد بود و میتواند به شکل مستقیم و غیرمستقیم دامنه گستردهتری پیدا کند.
او در عین حال از افرادی که بستهشدن خاتمالنبیین را تحسین کردهاند انتقاد کرده و گفته است اختلاف نظر درباره متولیان یا سیاستهای این مرکز نباید به حمایت از اقدامات فرهنگستیزانه طالبان منجر شود.
مجموع این واکنشها نشان میدهد که بستهشدن خاتمالنبیین تنها به عنوان تعطیلی یک مرکز آموزشی و مذهبی تلقی نشده، بلکه در فضای عمومی افغانستان به موضوعی مرتبط با آزادی فعالیت نهادهای دینی و علمی، مناسبات مذهبی و قومی و آینده فعالیت مراکز فرهنگی و رسانهای تبدیل شده است. در همین حال، بخشی از واکنشها نیز بر ضرورت پرهیز از برخوردهای هویتی و سیاسی و قرارگرفتن منافع عمومی فراتر از اختلافات گروهی تأکید دارد.
در کنار واکنشهای گسترده افراد و چهرههای سیاسی، فرهنگی و اجتماعی، احزاب سیاسی نیز واکنشهایی در خصوص بسته شدن حوزه علمیه خاتمالنبیین و همچنین تشدید فشارها بر جامعه شیعیان داشتهاند. از جمله حزب وحدت اسلامی به رهبری کریم خلیلی، حزب وحدت مردم به رهبری محقق و همچنین حزب جمعیت اسلامی افغانستان در بیانیههایی جداگانه، این اقدامات را محکوم کرده و خواهان توقف فشارها بر شیعیان شدهاند.
