به گزارش ایراف، وقتی سخن از جاذبههای گردشگری افغانستان به میان میآید، معمولاً شهرهای تاریخی و آثار باستانی در مرکز توجه قرار میگیرند؛ اما بدخشان با ارتفاعات بلند پامیر و هندوکش، درههای عمیق و گسترده و مناطق دورافتادهای مانند واخان، یکی از کمنظیرترین چشماندازهای طبیعی کشور را در خود جای داده است.
پامیر؛ بام بلند بدخشان
در بخشهای شرقی بدخشان، رشتهکوههای پامیر منظرهای متفاوت ایجاد کردهاند؛ قلههای بلند و برفپوش، دشتهای مرتفع، درههای وسیع و آسمانی که در ارتفاعات، نزدیکتر به نظر میرسد.
پامیر در بسیاری از منابع با عنوان «بام جهان» شناخته میشود و منطقهای است که کوههای بلند، دریاچههای زلال و درههای گسترده در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند. همین ویژگیها، این منطقه را برای کوهنوردی، پیادهروی، عکاسی طبیعت و گردشگری ماجراجویانه مناسب کرده است.
برای گردشگری در بدخشان، شاید مهمترین ویژگی پامیر همین بکر بودن آن باشد؛ مناطقی که هنوز ساختوساز گسترده و حضور انبوه گردشگران، چهره طبیعی آنها را تغییر نداده است. این مناطق به دلیل نبود راههای مواصلاتی و مسیرهای صعبالعبور، کمتر مورد بازدید جهانگردان و گردشگران قرار گرفته، از این رو بکر و دست نخورده مانده است.
واخان؛ سفری به دورترین نقطه افغانستان
در میان جاذبههای بدخشان، دالان واخان جایگاه ویژهای دارد؛ منطقهای باریک و کوهستانی در شمالشرق افغانستان که میان پامیر و هندوکش قرار گرفته و در شرق به مرز چین نزدیک میشود.
رود پنج در بخشهایی از این منطقه مسیر طبیعی میان افغانستان و تاجیکستان را شکل میدهد و در دو سوی آن، کوههای مرتفع و روستاهای کوچک دیده میشود. ترکیب رودخانه، کوه، دره و سکونتگاههای سنتی، چشماندازی ایجاد کرده که برای گردشگران علاقهمند به طبیعت و فرهنگ بومی جذاب است.
واخان تنها یک مقصد برای دیدن طبیعت نیست؛ خودِ مسیر رسیدن به واخان بخشی از جاذبه سفر است. هرچه مسافر از مناطق شهری فاصله میگیرد، چشماندازها کوهستانیتر و سکوت منطقه عمیقتر میشود.
واخان فقط طبیعت نیست. این منطقه به دلیل قرار گرفتن در مسیرهای تاریخی آسیای مرکزی، آثار و نشانههای متعددی از گذشته را نیز در خود دارد.
در منطقه واخان، بقایای قلعهها، سنگنگارهها، زیارتگاهها و بناهای تاریخی دیده میشود. از جمله میتوان به قلعه یمچن، بقایای قلعههای تاریخی و استوپای بودایی در ورنگ اشاره کرد. وجود این آثار نشان میدهد که واخان در دورههای مختلف، بخشی از مسیرهای ارتباطی و فرهنگی منطقه بوده است.
به همین دلیل، گردشگری در واخان میتواند همزمان طبیعتگردی و گردشگری تاریخی ـ فرهنگی باشد؛ گردشگر صبح در میان کوههای پامیر حرکت کند و ساعاتی بعد با بقایای تمدنهایی روبهرو شود که قرنها پیش در همین مسیر رفتوآمد داشتهاند.
دریاچه چقمقتین در دل پامیر
در پامیر کوچک، دریاچه چقمقتین یکی از جلوههای شاخص طبیعت بدخشان است. این دریاچه در ارتفاعات بسیار بالا قرار گرفته و در میان کوههای پامیر محصور شده است.
چشمانداز آب در میان دشتهای مرتفع و کوههای اطراف، تصویری متفاوت از طبیعت افغانستان ایجاد میکند. پیرامون این منطقه همچنین زندگی کوچنشینان قرقیز جریان دارد و در فصلهای مناسب، چادرها، دامها و شیوه زندگی سنتی آنان بخشی از منظره طبیعی منطقه را شکل میدهد.
برای گردشگری، اهمیت چقمقتین تنها در زیبایی دریاچه خلاصه نمیشود؛ این منطقه ترکیبی از طبیعت، زندگی کوچنشینی و تجربه سفر به یکی از دورافتادهترین نقاط افغانستان است.
چشمههای آب گرم؛ استراحت در دل کوهستان
بدخشان علاوه بر دریاچه و رودخانه، چشمههای آب گرم نیز دارد. چشمههای آب گرم در واخان از جمله مکانهایی هستند که در میان مردم منطقه شهرت دارند و بخشی از جاذبههای طبیعی و فرهنگی واخان محسوب میشوند.
وجود این چشمهها در میان کوهستان، ظرفیت دیگری برای گردشگری ایجاد کرده است؛ گردشگری که پس از پیمودن مسیرهای دشوار کوهستانی، میتواند در محیطی طبیعی و آرام توقف کند. منابع گردشگری منطقه نیز چشمههای آب گرم واخان را در کنار قلعهها، درهها و چشماندازهای کوهستانی از جاذبههای این منطقه معرفی کردهاند.
حیاتوحش؛ مقصدی برای عاشقان طبیعت
یکی از مهمترین ظرفیتهای گردشگری بدخشان، حیاتوحش آن است. مناطق پامیر و واخان زیستگاه گونههایی مانند پلنگ برفی، گوسفند مارکوپولو، بز کوهی، گرگ، روباه و خرس قهوهای هستند.
گزارشهای مربوط به حیاتوحش واخان نشان میدهد که این منطقه از تنوع قابل توجهی برخوردار است و گونههای شاخص و کمیابی در ارتفاعات آن زندگی میکنند.
این ظرفیت میتواند بدخشان را به مقصدی برای گردشگری حیاتوحش، پرندهنگری و عکاسی طبیعت تبدیل کند؛ البته به شرطی که حفاظت از گونههای جانوری و جلوگیری از شکار غیرقانونی در اولویت قرار گیرد.
متاسفانه بدلیل عدم آموزش جوامع محلی، بسیاری از گونههای جانوری به خصوص پلنگ برفی، در معرض انقراض قرار گرفتهاند. در حالیکه اگر مردم محلی نسبت به اهمیت این گونههای جانوری آگاه شوند، علاوه بر حفاظت از آنها، زمینه گسترش گردشگری حیاتوحش را نیز فراهم میکند.
زندگی مردم؛ بخشی از جاذبه گردشگری
برای گردشگری مدرن، تنها دیدن منظره کافی نیست؛ گردشگران به دنبال تجربه نیز هستند. در بدخشان، زندگی مردم محلی میتواند بخش مهمی از این تجربه باشد.
مردم وخی و قرقیز ساکن مناطق مختلف واخان، شیوههای زندگی سنتی خود را تا اندازه زیادی حفظ کردهاند. خانههای محلی، دامداری، کوچنشینی، صنایع دستی، غذاهای بومی و مهماننوازی مردم میتواند زمینهای برای توسعه گردشگری فرهنگی و جامعهمحور فراهم کند.
در پامیر کوچک، دیدن اردوگاههای کوچنشینان و دامهایی که در دشتهای مرتفع چرا میکنند، برای گردشگری که از زندگی شهری فاصله گرفته، تجربهای متفاوت و بهیادماندنی خواهد بود.
بسیاری از جوامع محلی در واخان و پامیر، بدلیل دورافتادن از شهرها و سختی رفت و آمد، تا کنون به سبک سنتی خود زندگی میکنند و از بسیاری از تکنولوژیهای جدید بیخبر هستند. تجربه زیستن در چنین مناطقی، از جمله جذابترین جاذبهها برای گردشگران و جهانگردان است.
بدخشان برای گردشگرانی که به دنبال سفرهای آسان و شهری هستند، مقصد معمولی محسوب نمیشود؛ اما همین دشواری میتواند بخشی از جذابیت آن باشد.
کوهنوردی، پیادهروی در ارتفاعات، کمپینگ، اسبسواری، مشاهده حیاتوحش، عکاسی و سفر با خودروهای مناسب در مسیرهای کوهستانی، از فعالیتهایی است که در مناطق مختلف پامیر و واخان امکانپذیر است. منابع تخصصی گردشگری منطقه نیز واخان را مقصدی مناسب برای کوهنوردی، پیادهروی، کمپینگ، عکاسی و پرندهنگری معرفی کردهاند.
چرا بدخشان هنوز مقصد مهم گردشگری نیست؟
با وجود این همه ظرفیت، بدخشان هنوز فاصله زیادی با تبدیلشدن به یک مقصد گردشگری سازمانیافته دارد.
دورافتادگی بسیاری از جاذبهها، دشواری مسیرهای ارتباطی، کمبود امکانات اقامتی و خدمات گردشگری و محدودیت دسترسی به برخی مناطق، توسعه گردشگری را دشوار میکند. حتی در منابع گردشگری مرتبط با پامیر نیز بر فاصلههای طولانی و دشواری برخی جادههای کوهستانی تأکید شده است.
با این وجود بدخشان برای اینکه به یکی از قطبهای گردشگری ماجراجویانه تبدیل شود، نیازمند توجه بیشتر از سوی حکومت است. البته باید در نظر داشت که توسعه و ایجاد راههای مواصلاتی نباید به قیمت از بین رفتن طبیعت بکر منطقه باشد.
گردشگری در بدخشان اگر با مشارکت مردم محلی توسعه یابد، میتواند برای رانندگان، راهنمایان گردشگری، صاحبان اقامتگاههای محلی، تولیدکنندگان صنایع دستی، دامداران و فروشندگان محصولات بومی فرصت اقتصادی ایجاد کند.
در چنین مدلی، گردشگر تنها وارد منطقه نمیشود و عکس نمیگیرد؛ بلکه بخشی از هزینه سفر او مستقیماً به جوامع محلی میرسد و مردم نیز انگیزه بیشتری برای حفاظت از طبیعت و میراث فرهنگی خود پیدا میکنند.
از تختخانه تا چقمقتین، از رود پنج تا دالان واخان، از قلعههای تاریخی تا اردوگاههای کوچنشینان پامیر و از زیستگاه پلنگ برفی تا قلههای هندوکش، بدخشان مجموعهای از جاذبهها را در خود جای داده که کمتر منطقهای در افغانستان چنین تنوعی را یکجا ارائه میکند.
اگر زیرساختهای لازم ایجاد شود، امنیت و دسترسی پایدار فراهم باشد و توسعه گردشگری با حفاظت از محیط زیست و مشارکت جوامع محلی همراه شود، بدخشان میتواند از یک مقصد دورافتاده و ناشناخته به یکی از مهمترین مقاصد طبیعتگردی و گردشگری ماجراجویانه افغانستان تبدیل شود؛ سرزمینی که سفر به آن نه فقط دیدن چند منظره، بلکه تجربهای از کوه، آب، تاریخ، فرهنگ و زندگی در «بام جهان» خواهد بود.
