به گزارش ایراف، ۲۸ اسد(مرداد) در تقویم رسمی افغانستان به عنوان روز استرداد استقلال کشور از بریتانیا ثبت شده است؛ مناسبتی که امسال، یکصدوهفتمین سالگرد آن است.
افغانستان چگونه استقلال یافت؟
استقلال افغانستان در پی جنگ سوم افغان و انگلیس در سال ۱۹۱۹ رقم خورد. امانالله خان پس از رسیدن به سلطنت، سیاست استقلالطلبانهای را در پیش گرفت و خواهان پایان محدودیتهای موجود بر سیاست خارجی افغانستان شد. تا پیش از ۱۹۱۹، افغانستان اگرچه مستعمره بریتانیا نبود، اما در سیاست خارجی خود استقلال و آزادی عمل نداشت.
امان الله خان برای ایجاد دولت ملت در افغانستان، نیازمند ایجاد روابط مستقل با کشورها و حکومتهای دیگر منجمله ایران، عثمانی، چین و روسیه بود، اما سیطره بریتانیا بر روابط خارجی افغانستان، سد راه اصلاحات او بود، اصلاحاتی که بعدها بهعنوان اصلاحات امانالله خان شهرت یافت.
استقلال طلبی برای امانالله خان صرفا یک شعار ضدبریتانیایی نبود، بلکه او برای اصلاحات در مسایل سیاسی، اداری، فرهنگی و اجتماعی نیازمند چنین چیزی بود. آنچه در جنگ سوم افغان انگلیس اهمیت ویژه داشت، خارج شدن افغانستان از سیطره انگلیس در سیاست خارجی بود، موضوعی که در نهایت به استقلال افغانستان منجر شد.
درگیری میان نیروهای افغان و بریتانیا در ماه می ۱۹۱۹ آغاز شد و پس از چند هفته، مذاکرات صلح میان دو طرف در راولپندی آغاز شد. یکی از خواستهای امانالله خان در این مذاکرات، استقلال افغانستان در سیاست خارجی بود.
در نهایت، پیمان راولپندی در ۸ آگست ۱۹۱۹ به امضا رسید و بریتانیا استقلال افغانستان و حق این کشور برای مدیریت مستقل روابط خارجیاش را به رسمیت شناخت. این توافق پایان جنگ سوم افغان و انگلیس و نقطه عطفی در روابط افغانستان و بریتانیا بود.
پیمان راولپندی؛ استقلالی که در کنار آن، یک مناقشه مرزی باقی ماند
پیمان راولپندی که در ۸ آگست ۱۹۱۹ میان افغانستان و هند بریتانیا امضا شد، به جنگ سوم افغان و انگلیس پایان داد و زمینه به رسمیت شناختهشدن استقلال افغانستان در امور خارجی را فراهم کرد. چند روز بعد، امانالله خان در ۱۹ آگست ۱۹۱۹، برابر با ۲۸ اسد، استقلال افغانستان را رسماً اعلام کرد.
اما در کنار این دستاورد تاریخی، مسئلهای که از دوره استعمار بریتانیا به جا مانده بود، همچنان حلنشده باقی ماند: خط دیورند.
این خط در ۱۲ نوامبر ۱۸۹۳، در توافق میان امیر عبدالرحمن خان و هیأت بریتانیایی به ریاست سر مورتیمر دیورند، به عنوان مرز میان افغانستان و هند بریتانیا تعیین شده بود.
با شکلگیری پاکستان در سال ۱۹۴۷، خط دیورند به مرز افغانستان و پاکستان تبدیل شد؛ اما افغانستان این مرز را به عنوان یک مرز بینالمللیِ قطعی نپذیرفت و مسئله مناطق پشتوننشین آن سوی خط، به یکی از مهمترین عوامل اختلاف میان کابل و اسلامآباد تبدیل شد.
اسناد تاریخی وزارت خارجه آمریکا نیز تصریح میکنند که پس از استقلال پاکستان، دیورند به مرزی مورد مناقشه تبدیل شد که سرزمینهای قبایل پشتون را از یکدیگر جدا میکرد.
از این منظر، میتوان گفت میراث مرزی استعمار بریتانیا یکی از ریشههای تاریخی مناقشه افغانستان و پاکستان است؛ مرزی که پیش از تشکیل پاکستان توسط بریتانیا ترسیم شد و پس از خروج این کشور از شبهقاره، به یکی از پیچیدهترین مسائل روابط افغانستان و پاکستان تبدیل شد. بنابراین، ۲۸ اسد تنها یادآور پایان نفوذ سیاسی بریتانیا در سیاست خارجی افغانستان نیست؛ بلکه فرصتی برای بازخوانی میراثی است که از دوران استعمار باقی ماند و بیش از یک قرن بعد، همچنان بر روابط دو کشور سایه انداخته است.
۲۸ اسد؛ آغاز فصل جدید افغانستان
استرداد استقلال تنها یک تحول در سیاست خارجی افغانستان نبود؛ امانالله خان پس از آن تلاش کرد کشور را وارد مرحله تازهای از دولتسازی و اصلاحات کند.
تصویب نخستین قانون اساسی، اصلاح ساختارهای اداری و نظامی، توجه به آموزش و ایجاد روابط دیپلماتیک با کشورهای مختلف از جمله اقداماتی بود که در دوره او دنبال شد.
پس از ۲۸ اسد ۱۹۱۹ امان الله خان به سرعت اصلاحات خود را آغاز کرد. او برای شکل دادن به دولت مدرن در افغانستان، اصلاحاتی را در زمینههای مختلف سیاسی، اقتصادی، نظامی، اجتماعی و زنان روی دست گرفت.
اما مشکل اساسی آن بود که اصلاحات امانی با ساختار سنتی جامعه آن روزگار افغانستان، تناسب نداشت، به هنین دلیل بخشی از این اصلاحات عملا با شکست مواجه شد.
اصلاحات امانی به خصوص در رابطه با زنان، با مقاومت شدید جامعه سنتی افغانستان روبرو شد و در نهایت به گسترش اعتراضات در ۱۹۲۸ انجامید. در نهایت اعتراضات و شورشهای مردمی علیه امان الله خان، منجر به کنارهگیری او از قدرت و آغاز بیثباتی سیاسی در افغانستان شد.
بزرگداشت روز استقلال افغانستان
اگرچه امان الله خان در تطبیق ایدههای نوآورانه و مدرن سازی دولت چندان موفق نبود، اما دوره کوتاه ۱۹۱۹ تا ۱۹۲۸ را میتوان یکی از درخشان ترین دورههای تاریخی افغانستان دانست. دورهای که با جنگ سوم افغان انگلیس و استرداد استقلال افغانستان آغاز و با شورش علیه اصلاحات امانی خاتمه یافت.
۲۸ اسد را میتوان میراث ماندگار امان الله خان در تاریخ افغانستان دانست، میراثی که با استقلال، دولتسازی و اصلاحات گره خورده است و همواره در طول تاریخ بهعنوان یکی از مناسبتهای مهم تاریخی شناخته شده است.
۲۸ اسد در دهههای گذشته با برگزاری مراسم رسمی، سخنرانی، برنامههای فرهنگی و ورزشی و برافراشتن پرچم افغانستان گرامی داشته شده است. این روز برای بسیاری از افغانها نمادی از مبارزه تاریخی این کشور برای حفظ حاکمیت و استقلال سیاسی تلقی میشود.
با این حال، در سالهای اخیر نحوه گرامیداشت این مناسبت با تحولات سیاسی افغانستان تغییر کرده است. پس از بازگشت طالبان به قدرت، این گروه همچنان ۲۸ اسد را به عنوان روز استقلال افغانستان گرامی داشته و در سالهای گذشته آن را تعطیل عمومی اعلام کرده است. همزمان، درباره مفهوم استقلال و نسبت آن با حاکمیت، مشروعیت سیاسی و وضعیت کنونی افغانستان دیدگاههای متفاوتی مطرح شده است.
با گذشت بیش از یک قرن از استرداد استقلال، ۲۸ اسد همچنان در حافظه تاریخی افغانستان جایگاه ویژهای دارد؛ مناسبتی که یادآور تلاشهای افغانستان برای رهایی از نفوذ خارجی و دستیابی به حاکمیت مستقل است و هر سال فرصتی برای بازخوانی تجربه یک قرن استقلال، دولتسازی و تحولات سیاسی این کشور فراهم میکند.
