جعفر حقپناه، استاد علوم سیاسی دانشگاه تهران، در گفتوگو با ایراف گفت که حضور همزمان نمایندگان حکومت طالبان و جریانهای مخالف آن در مراسم تشییع رهبر شهید، یکی از مهمترین پیامهای سیاسی این مراسم بود و نشان داد که ایران همچنان تلاش میکند ارتباط خود را با همه بازیگران اثرگذار افغانستان حفظ کند.
به باور وی، این موضوع را نشانهای از رویکرد چندلایه جمهوری اسلامی در قبال افغانستان دانست و تأکید کرد که این مراسم علاوه بر ابعاد داخلی، حامل پیامهای مهمی برای معادلات منطقهای و آینده روابط ایران با همسایگان خود بود.
تشییع؛ رویدادی فراتر از یک مراسم داخلی
حقپناه در ابتدای این گفتوگو با بیان اینکه هنوز برای قضاوت نهایی درباره آثار و پیامدهای بینالمللی این مراسم زود است، اظهار کرد: «چنین مراسمهایی را باید در چارچوب تجربه چند دههای جمهوری اسلامی تحلیل کرد؛ تجربهای که نشان میدهد اینگونه آیینها تنها جنبه تشریفاتی یا عاطفی ندارند، بلکه معمولاً چند هدف را به طور همزمان دنبال میکنند.»
وی افزود: «همزمانی این مراسم با ماه محرم، شرایط ویژه منطقه و همچنین ترور عالیترین مقامات کشور فضای متفاوتی ایجاد کرده بود. به همین دلیل تلاش شد از ظرفیت این مراسم برای نمایش انسجام اجتماعی، همبستگی ملی و همچنین قدرت سیاسی جمهوری اسلامی استفاده شود.»
این استاد علوم سیاسی ادامه داد: «دعوت از هیئتهایی از دهها کشور و همچنین گروههای مختلف سیاسی و جریانهای همسو با جمهوری اسلامی نشان میدهد برگزارکنندگان صرفاً به دنبال برگزاری یک مراسم سوگواری نبودند، بلکه میخواستند تصویری از شبکه روابط منطقهای و ظرفیتهای سیاسی خود را نیز به نمایش بگذارند.»
حقپناه با اشاره به همزمانی این مراسم با تحولات سیاسی منطقه تصریح کرد: «این مراسم میتوانست برای کشورهای منطقه این پیام را داشته باشد که جمهوری اسلامی همچنان از ظرفیت بسیج اجتماعی و ارتباط با متحدان منطقهای خود برخوردار است و در معادلات آینده نیز نقشآفرین خواهد بود.»
غیبت برخی کشورهای عربی قابل پیشبینی بود
وی در پاسخ به پرسشی درباره غیبت برخی کشورهای عربی گفت: «عدم حضور کشورهایی مانند بحرین و امارات موضوعی دور از انتظار نبود؛ زیرا روابط این کشورها با جمهوری اسلامی طی سالهای اخیر تحت تأثیر رقابتهای ژئوپلیتیکی و اختلافات امنیتی قرار داشته است.»
حقپناه اظهار کرد: «این کشورها طی سالهای گذشته در آرایشهای منطقهای در جبههای متفاوت از ایران قرار گرفتهاند و طبیعی بود که این اختلافات بر سطح حضور آنها در چنین مراسمی نیز تأثیر بگذارد.»
وی افزود: «از سوی دیگر، آینده روابط ایران با کشورهای عربی همچنان به متغیرهایی مانند روند مذاکرات، وضعیت امنیت منطقه و نوع رفتار بازیگران فرامنطقهای بستگی دارد و تا زمانی که این مسائل تعیین تکلیف نشود، نمیتوان انتظار تغییرات اساسی در مناسبات دو طرف داشت.»
این استاد دانشگاه درباره حضور محدود هند نیز گفت: «با توجه به سابقه روابط تهران و دهلینو، انتظار میرفت هند در سطح بالاتری در مراسم شرکت کند، اما به نظر میرسد تحولات اخیر منطقه، رقابت هند و پاکستان و برخی ملاحظات سیاسی در این تصمیم اثرگذار بوده است.»
حضور همزمان طالبان و مخالفان؛ مهمترین پیام مراسم برای افغانستان
حقپناه مهمترین بخش این مراسم را حضور همزمان نمایندگان حکومت سرپرست افغانستان و جریانهای مخالف آن دانست و گفت: «این اتفاق یکی از برجستهترین پیامهای سیاسی مراسم بود و نشان داد جمهوری اسلامی همچنان سیاست ارتباط با همه بازیگران افغانستان را دنبال میکند.»
وی افزود: «در سیاست خارجی ایران سابقه دارد که تهران همزمان با دولتهای رسمی و گروههای سیاسی یا جریانهای غیردولتی نیز ارتباط داشته باشد. این موضوع در قبال افغانستان نیز ادامه یافته و نشان میدهد ایران قصد ندارد ارتباط خود را تنها به یک بازیگر محدود کند.»
این استاد علوم سیاسی اظهار کرد: «دعوت از گروههای مختلف افغانستان، اعم از جریانهای سیاسی، شخصیتهای اپوزیسیون و نیروهایی که در گذشته روابط نزدیکی با ایران داشتهاند، بیانگر آن است که تهران همچنان این ظرفیتها را بخشی از ابزارهای سیاست منطقهای خود میداند.
وی ادامه داد: «این اقدام تنها خطاب به حکومت سرپرست افغانستان نبود، بلکه برای اپوزیسیون، گروههای قومی و مذهبی، مهاجران افغانستان و حتی سایر قدرتهای منطقه نیز پیام داشت که جمهوری اسلامی همچنان از ارتباطات گسترده خود در افغانستان به عنوان یکی از مؤلفههای قدرت منطقهای استفاده میکند.»
حقپناه تأکید کرد: «در سالهای اخیر تا حدودی از برخی ظرفیتهای ایران در ارتباط با جریانهای مختلف افغانستان غفلت شده بود، اما این مراسم نشان داد که توجه دوباره به این ظرفیتها در دستور کار قرار گرفته است.»
بازآرایی سیاست ایران در قبال افغانستان
وی در پایان با اشاره به مواضع گروههای مختلف افغانستان در قبال جنگ اخیر اظهار کرد: «رفتار حکومت سرپرست، جریانهای سیاسی، نخبگان و سایر بازیگران افغانستان در این مقطع باید مبنای بازنگری در سیاست جمهوری اسلامی نسبت به افغانستان قرار گیرد.»
حقپناه افزود: «اکنون زمان آن رسیده که با یک ارزیابی دقیق، عملکرد همه گروههای افغانستان نسبت به منافع جمهوری اسلامی بررسی شود و بر اساس این ارزیابی، روابط آینده ایران با این بازیگران بازآرایی شود.»
وی خاطرنشان کرد: «افغانستان یکی از مهمترین حوزههای امنیت ملی جمهوری اسلامی است و به همین دلیل تصمیمگیری درباره روابط با بازیگران این کشور باید بر پایه واقعبینی، شناخت دقیق تحولات میدانی و توجه به منافع بلندمدت ایران انجام شود.»
حضور هیئتهای افغانستان در مراسم تشییع رهبر شهید در شرایطی صورت گرفت که روابط تهران و کابل طی سالهای اخیر وارد مرحلهای پیچیده و چندوجهی شده است. جمهوری اسلامی ایران ضمن حفظ ارتباط رسمی با حکومت سرپرست افغانستان، همزمان ارتباط خود را با طیفهای مختلف سیاسی، قومی و مذهبی این کشور نیز ادامه داده است؛ رویکردی که از نگاه بسیاری از تحلیلگران تلاشی برای حفظ ظرفیتهای دیپلماتیک و افزایش قدرت مانور ایران در تحولات آینده افغانستان به شمار میرود.
از همین رو، حضور همزمان نمایندگان حکومت سرپرست، شخصیتهای سیاسی و برخی چهرههای منتسب به جریانهای مخالف در مراسم تشییع، از سوی ناظران بهعنوان یکی از مهمترین پیامهای سیاسی این رویداد ارزیابی شد؛ پیامی که میتواند نشاندهنده تلاش تهران برای حفظ ارتباط با همه بازیگران اثرگذار افغانستان و ایفای نقش فعال در معادلات آینده این کشور باشد.
