دکتر سید مهدی حسینی تقیآباد؛ عضو هیأت علمی گروه مطالعات منطقهای دانشگاه تهران، در گفتوگو با ایراف به تاریخچه تأسیس کنسولگری آمریکا در پیشاور پرداخته و آن را نقطه اوج «عملیات سایکلون» در دوران جنگ شوروی و سپس مرکز نظارت بر افغانستان پس از ۲۰۰۱ معرفی میکند.
به گفته او، تعطیلی این کنسولگری نه فقط پایان یک پایگاه لجستیکی، بلکه شکست راهبرد «نظارت از راه دور» و بنبست سیاست آمریکا در قبال افغانستان پس از ۲۰۲۲ است.
اهمیت استراتژیک شهر پیشاور؛ از گذشته تاکنون
دکتر حسینی در این گفتوگو در مورد نقش لجستیک و استراتژیک پیشاور از گذشته تاکنون گفت: در سال 1849 پیشاور توسط هند و بریتانیا تصرف شد و این شهر از همان ابتدا در سیاستهای انگلیس نقش مهمی داشته، زیرا در بازی بزرگ بر سر تسلط بر منطقه، پیشاور موقعیت ممتازی داشته است. از این رو این شهر به سکوی مهمی برای مدیریت افغانستان و آسیای مرکزی تبدیل شد. بعد از تصرف پیشاور توسط انگلیس، این شهر به پادگان نظامی تبدیل شده و بعد از جنگ دوم افغانستان و انگلیس این شهر مرکز مدیریت و لجستیک انگلیس را بر عهده داشت. گذرگاه خیبر نقش مهمی در تبدیل شدن شهر پیشاور به مرکز لجستیک داشته و این شهر را به مرکز تبادل کالا بین افغانستان و هند تبدیل میکند. علاوه بر این پیشاور منبع سنتی اطلاعات انگلیس در افغانستان و آسیای مرکزی نیز بود.
وی افزود: مرز تورخم اکنون نقش مهم شهر پیشاور در گذشته را دارد. بعد از استقلال پاکستان و وقوع جنگ سرد، پیشاور نقش خود را حفظ میکند اما افغانستان اهمیت خود را از دست میدهد. با سرنگونی هواپیمای یو-۲ در سال 1960 در خاک شوروی بر همه آشکار میشود که در پیشاور فعالیتهای نظامی و اطلاعاتی انجام میشود و هشدارهایی ارسال میشود. بعد از این قضیه فعالیتها در پیشاور کاهش پیدا میکند تا سال 1979 و حمله شوروی به افغانستان، دوباره پیشاور نقش قبل را بر عهده میگیرد.
عملیات سایکلون و تأسیس کنسولگری آمریکا در پیشاور
استاد دانشگاه تهران در مورد تأسیس کنسولگری آمریکا در شهر پیشاور گفت: عملیات سایکلون که بزرگترین عملیات سیا بوده و هنوز هم هست، مستلزم فرایند تجهیز مجاهدین بود و با انجام آن برای اولین بار آمریکا درگیر افغانستان میشود. اما پرده آهنین پاکستان بین افغانستان و آمریکا مانع بوده و پاکستانیها اجازه نمیدادند که آمریکاییها وارد افغانستان شوند. محدودیت دسترسی به افغانستان باعث شد که کنسولگری آمریکا در پیشاور به آخرین نقطه تماسی تبدیل شود که سازمان سیا میتواند در امورات افغانستان دخالت کند و خیلی جدی در این مورد فعالیت کند. مسئلهای که در این زمان مهم است این بود که بعد از تأسیس کنسولگری آمریکا در پیشاور، جمعیت این شهر از دو میلیون نفر به چهار میلیون نفر افزایش پیدا میکند. این افزایش جمعیت توسط پناهندهها انجام میشود.
حضور مستقیم آمریکا در افغانستان
استاد و پژوهشگر مسائل منطقه آسیای مرکزی در ارتباط با حضور مستقیم آمریکا در افغانستان گفت: جنگ با تروریسم و وقایع بعد از یازده سپتامبر به پیشاور اهمیت مضاعفی میدهد و حضور مستقیم آمریکا روی زمین در افغانستان نوع عملیات را تغییر دهد. واقعیت این است که با گذشت زمان ارزش لجستیکی پیشاور قابل چشمپوشی نیست. بعد از تضعیف طالبان در افغانستان دو شورا تشکیل میشود که شورای پیشاور یکی از آن دو بوده است. این شورا متشکل از طالبانی بود که در مناطق شمالی و شرقی این کشور فعالیت میکردند. و تلاش سازمان اطلاعات نظامی پاکستان برای تجهیز القاعده و طالبان در خاک افغانستان در کنسولگری پیشاور تقویت شد. در سال 2021 بعد از خروج آمریکا از افغانستان اتفاقی که رخ میدهد این است که سیاست آمریکا تغییر میکند به سیاست عملیاتهای نظارت از راه دور. از سال 2022 ما شاهد سکوتی هستیم که این سکوت ابهاماتی را مطرح میکند در این ارتباط که آیا عملیات نظارت از راه دور واقعاً کارآمد است یا خیر. در چنین شرایطی یک پایگاه لازم است که اطلاعات را جمعآوری نموده و فعالیتها در آن انجام شود. بنابراین اهمیت سابق کنسولگری پیشاور بازگشته و در چنین شرایطی شاهد بازگشت به ارتباط سنتی بازاری و ارتباط با پناهندگان برای کسب اطلاعات هستیم.
اما جنگ افغانستان و پاکستان و برخوردهای مرزی و اخراج پناهندگان و بستن مرز تورخم و تحولات رخ داده باعث میشود که پیشاور اهمیت و کارکرد سنتی خود را از دست بدهد.
تعطیلی کنسولگری پیشاور و شکست عملیات آمریکا در افغانستان
دکتر حسینی در ارتباط با تعطیلی کنسولگری آمریکا در پیشاور گفت: تعطیلی کنسولگری آمریکا در این شرایط به معنای شکست عملیات نظارت از راه دور بوده که باعث شده است ابهامی به وجود آید در این مورد که سیاست آمریکا در ارتباط با افغانستان اکنون چیست. یک ایده این است که آمریکا به طور کامل پذیرفته که محدوده عملیات خود در افغانستان را محدودتر کند و اقداماتی که با سازمان اطلاعات نظامی پاکستان داشته را به آن نهاد واگذار کند. از طرفی تعطیلی کنسولگری اشاره به بنبست و نوعی بیثباتی و عدم هماهنگی سیاست آمریکا در خصوص افغانستان بوده و آقای ترامپ همزمان با تعطیل کنسولگری در پیشاور از بازپس گرفتن پایگاه بگرام صحبت میکند. این صحبتها شاید نشاندهنده فقدان ایده در خصوص افغانستان است.
