fه گزارش ایراف، ۲۳ آپریل، روز جهانی کتاب و حق نشر که از سوی یونسکو نامگذاری شده، فرصتی برای تأکید بر اهمیت دسترسی آزاد به دانش و ترویج فرهنگ مطالعه است. اما در افغانستان، گزارشها از اعمال محدودیتهای گسترده بر نشر و توزیع کتاب حکایت دارد، تصویری متفاوت از این روز به نمایش میگذارد.
سانسور به سبک طالبان؛ از علوم انسانی تا ادبیات
بر اساس اطلاعات منتشرشده، سال گذشته صدها عنوان کتاب، بهویژه در حوزههای علوم انسانی، سیاست، حقوق بشر و برخی آثار ادبی، از سوی حکومت طالبان در افغانستان ممنوع و از کتابخانهها جمعآوری شد. این محدودیتها عمدتاً شامل آثاری میشود که با دیدگاههای فکری و تفاسیر رسمی حاکمیت همخوانی ندارند.
در میان کتابهای ممنوعه، نام برخی نویسندگان شناختهشده ایرانی نیز به چشم میخورد؛ از جمله مرتضی مطهری، علی شریعتی و سید مرتضی آوینی که آثارشان در فهرست کتابهای محدودشده گزارش شده است.
نکته قابل توجه، تمرکز ویژه بر کتابهای شیعه و محدودیت گسترده بر آثاری است که با آموزههای مذهبی حکومت طالبان همسو نیست. همچنین بررسیها بیانگر این است که حدود ۲۰ درصد از کتابهای ممنوعشده توسط طالبان، به ویژه از کتب درسی دانشگاهی، متعلق به نویسندگان زن بوده است.
سید ابوطالب مظفری: کاهش ارتباط فرهنگی میان حوزههای زبان فارسی
سید ابوطالب مظفری، شاعر و پژوهشگر افغانستانی، در واکنش به ممنوعیت چاپ و نشر آثار برخی نویسندگان ایرانی در افغانستان گفت که این تصمیم میتواند پیامدهای فرهنگی قابل توجهی در پی داشته باشد.
به گفته وی، طالبان بهتازگی آثار شماری از نویسندگان ایرانی از جمله هوشنگ گلشیری، رضا امیرخانی، ابراهیم گلستان، اسماعیل فصیح، سیدمهدی شجاعی، عبدالحسین زرینکوب، نادر ابراهیمی، هوشنگ مرادیکرمانی، احمد محمود و جمال میرصادقی را در افغانستان ممنوع اعلام کردهاند.
مظفری با اشاره به این که در طول یک قرن گذشته تلاشهایی برای کاهش ارتباط فرهنگی میان حوزههای زبان فارسی صورت گرفته، تأکید کرد که این روند گاه در قالب ممنوعیت برخی کتابها بروز یافته است. او همچنین با یادآوری استقبال قابل توجه از کتابهای چاپ ایران در افغانستان افزود که در سالهای گذشته بسیاری از کتابخوانهای افغانستان از آثار منتشرشده در ایران استفاده میکردند.
کورسوی امید؛ دسترسی در فضای مجازی
مظفری در عین حال تأکید کرد که با وجود چنین محدودیتهایی، دسترسی به کتابها در فضای مجازی همچنان امکانپذیر است و علاقهمندان میتوانند به این آثار دسترسی داشته باشند. این روزنه امید، نشان میدهد که سانسور فیزیکی هرچند محدودکننده است، اما نمیتواند به طور کامل راه دانش را بر روی مشتاقان ببندد.
با این حال، کارشناسان افغانستانی هشدار میدهند که محدود شدن دسترسی فیزیکی به کتاب میتواند پیامدهای گستردهای بر آموزش، آگاهی عمومی و رشد فکری جامعه داشته باشد. به باور آنان، کتاب و دانش از عناصر اساسی توسعه پایدار و شکلگیری جامعهای پویا و آگاه به شمار میروند.
منتقدان همچنین ممنوعیت برخی کتابهای مرتبط با اندیشهها و باورهای شیعه را مورد توجه قرار داده و آن را عاملی در تشدید شکافهای مذهبی و محدودسازی تنوع فکری در جامعه میدانند. افغانستان با تنوع قومی و مذهبی خود، همواره به احترام متقابل نیاز داشته است؛ اقداماتی از این دست میتواند این بافت نرم فرهنگی را آسیبپذیر کند.
۲۳ آپریل، روزی که یونسکو برای یادآوری نقش کتاب در پیوند فرهنگها و گسترش دانش نامگذاری کرده، امسال در افغانستان با روایتی از محدودیت و در عین حال مقاومت همراه است. محدودیت از یک سو و دسترسیهای جایگزین از سوی دیگر، تصویر پیچیدهای از وضعیت کتاب و کتابخوانی در این کشور به نمایش میگذارد.
با این حال، آنچه مسلم است، این که کتاب و دانش همچنان به عنوان عناصر اساسی توسعه پایدار و آگاهی عمومی مورد توجه هستند و تلاش برای محدود کردن آنها، نمیتواند مسیر جستجوی حقیقت را متوقف کند.
