به گزارش ایراف، مجموعه تخت رستم که در فاصله حدود سه کیلومتری جنوبغربی شهر ایبک (مرکز استان سمنگان) قرار دارد، یادگاری از تمدن بودایی در سدههای چهارم و پنجم میلادی به شمار میرود که با اسطورههای تاریخی ایران باستان، پیوندی عمیق دارد.
تخت رستم؛ میعادگاه عاشقانه رستم و تهمینه
تخت رستم در باورهای عامیانه مردم منطقه و بر اساس سرودههای شاهنامه فردوسی، جایگاه ازدواج رستم، پهلوان اسطورهای ایران باستان، با تهمینه، شاهدخت سمنگان، دانسته میشود.
بر اساس داستان رستم در شاهنامه فردوسی، رستم در پی اسب خود «رخش» به سمنگان وارد میشود. پادشاه سمنگان از او پذیرایی گرم میکند و همان شب، تهمینه که دلباخته آوازه رستم است، به دیدار او میرود و دل به رستم دستان میسپارد.
بر اساس داستانهای شاهنامه، ازدواج رستم و تهمینه در همان شب انجام میشود و رستم پیش از ترک سمنگان، دو بازوبند (نشان) را به عنوان یادگار نزد تهمینه میگذارد و میگوید اگر فرزندشان دختر بود، آن جواهر را در گیسویش ببافد و اگر پسر بود، آن مهر را بر بازویش ببندد.
تهمینه پس از نه ماه پسری به دنیا میآورد که نامش را «سهراب» میگذارد. سرانجام در جنگی میان ایران و توران، رستم و سهراب در حالی که یکدیگر را نمیشناسند، به مصاف هم میروند. رستم، سهراب را به خاک میافکند و میکشد و سپس با دیدن بازوبند بر بازوی سهراب، درمییابد که پسر خود را از پا درآورده است.
مردم محلی به دلیل همین داستان عاشقانه، نام «تخت رستم» را بر این مکان نهادهاند و بر این باورند که رستم در همین نقطه با تهمینه ازدواج کرده است. همچنین در پایین این تخت سنگی، جای پای اسب رستم (رخش) نیز حک شده و از جمله جذابیتهای این مکان باستانی است.
بنایی تاریخی از دل تمدن بودایی
تخت رستم اگرچه در باور مردم محلی، میعادگاه عشق رستم و تهمینه است، اما طبق کاوشهای باستانی، در واقع یکی از معابد بودایی است که به استوپا معروف هستند.
ویژگی منحصربهفرد این بنا در معماری آن نهفته است، برخلاف سایر استوپاها (معابد بودایی) که بر فراز زمین ساخته میشوند، تخت رستم به شکل یک سازه تماماً زیرزمینی و در دل سنگ کوه تراشیده شده است.
این سبک معماری که یادآور کلیساهای یکپارچه سنگی در اتیوپی است، تخت رستم را پس از تخریب بوداهای بامیان توسط طالبان در سال ۲۰۰۱ به مهمترین مکان تاریخی پیش از اسلام در افغانستان تبدیل کرده است.
کارشناسان معماری دو دلیل برای حفر این استوپا در دل زمین ذکر میکنند: نخست پنهانماندن مجموعه از دید مهاجمان و دیگری مصون ماندن از نوسانات شدید آبوهوایی منطقه.
این مجموعه تاریخی از یک استوپای مرکزی به ارتفاع ۸ متر و قطر ۲۸ متر تشکیل شده است که درون گودالی به عمق حدود ۸ متر قرار دارد.
در بالای استوپا، سازه سنگی به نام «هارمیکا» خودنمایی میکند که زمانی محل نگهداری یادگارهای بودا بوده است. پلکانی سنگی، زائران را به کف گودال میرساند؛ جایی که راهبان بودایی در گذشتههای دور، آیین طواف (چرخش به دور استوپا در جهت عقربههای ساعت) را انجام میدادند.
در دیوارههای اطراف این گودال، یک صومعه بودایی با پنج غار جداگانه و چندین حجره برای مراقبه راهبان کنده شده است. حفرههای کوچکی در سقف این غارها، نور ملایمی را به درون هدایت میکند و فضایی سرشار از آرامش و معنویت پدید آورده است.
نکته جالب توجه اینکه این مکان تاریخی پس از اسلامهراسی در افغانستان و فراموش شدن کارکرد اصلی آن، به «تخت رستم» (تخت پهلوان اسطورهای ایرانی) تغییر نام یافت تا از گزند حملات در امان بماند.
این مکان تاریخی در سال ۱۸۲۴ توسط جهانگردان غربی کشف شد و در سالهای ۱۹۵۹-۱۹۶۰ تیمی از باستانشناسان ژاپنی به رهبری «سیایچی میزونو» به کاوش در آن پرداختند. در کاوشهای اولیه، گنجینهای عظیم از سکههای دوره غزنوی نیز در این محوطه به دست آمده است.
تخت رستم که بر فراز تپهای به ارتفاع حدود ۱۰۶۰ متر از سطح دریا قرار دارد، با وجود آسیبهای ناشی از جنگهای دهههای اخیر، همچنان یکی از دستنخوردهترین و مهمترین آثار بودایی افغانستان محسوب میشود و هر ساله پذیرای شمار محدودی از گردشگران داخلی و خارجی علاقهمند به تاریخ و فرهنگ کهن این سرزمین است.
