افغانستان به دلیل وابستگی بالا به واردات انرژی و کالاهای ضروری و همچنین به دلیل موقعیت جغرافیایی خود در شبکههای ترانزیتی منطقه، نسبت به چنین تحولات ژئواقتصادی آسیبپذیر است.
تجارت ایران و افغانستان
ایران یکی از مهمترین شرکای اقتصادی افغانستان محسوب میشود. بر اساس گزارش های تجاری، حجم مبادلات میان دو کشور در سالهای اخیر به حدود ۲.۵ تا ۲.۷ میلیارد دلار در سال رسیده است. بخش قابل توجهی از واردات افغانستان، بهویژه در حوزه سوخت، مواد غذایی، مصالح ساختمانی و کالاهای مصرفی، از طریق مرزهای غربی با ایران وارد این کشور میشود، در چنین شرایطی، هرگونه بحران درایران میتواند نگرانیهای جدی درباره آینده تجارت دو کشور ایجاد کند.
با این وجود، شواهد نشان میدهد که گذرگاههای مرزی میان دو کشور از جمله اسلامقلعه-دوغارون و میلک-زرنج همچنان فعال هستند و جریان انتقال کالا مانند قبل ادامه دارد. استمرار فعالیت این گذرگاهها بیانگر آن است که با وجود جنگ در ایران ، شبکه مبادلات اقتصادی میان دو کشور هنوز دچار اختلال جدی نشده است.
با در نظر گرفتن این ثبات نسبی، فضای جنگی منطقه میتواند هزینههای جانبی تجارت را افزایش دهد. افزایش هزینه بیمه حملونقل، بالا رفتن قیمت سوخت برای کامیونها و نااطمینانی در بازارهای منطقهای از جمله عواملی است که ممکن است به تدریج هزینه واردات کالا به افغانستان را افزایش دهد.
تنگه هرمز و بازار جهانی انرژی
تنگه هرمز که میان ایران و عمان قرار دارد یکی از حیاتیترین مسیرهای انتقال انرژی در جهان به شمار میرود که یکی از مهمترین موارد اثرگذاری جنگ بر اقتصاد افغانستان است. بر اساس گزارش اداره اطلاعات انرژی آمریکا، روزانه حدود ۲۰ تا ۲۱ میلیون بشکه نفت خام و میعانات گازی از این تنگه عبور میکند که حدود یکپنجم مصرف جهانی نفت را تشکیل میدهد. تنش نظامی و هرگونه اختلال در این تنگه، بازارهای جهانی نفت را با مشکل مواجه می کند و معمولا به سرعت در قیمت نفت منعکس میشود.
تحلیلهای بازار انرژی نیز نشان میدهد که در صورت تداوم درگیریها، قیمت نفت ممکن است به محدوده ۱۰۰ تا ۱۲۰ دلار در هر بشکه برسد. برای افغانستان چنین افزایشی اهمیت زیادی دارد، زیرا این کشور تولیدکننده انرژی نیست و بخش بزرگی از نیازهای سوختی خود را از طریق واردات تأمین میکند و بیش از ۹۰ درصد سوخت مورد نیاز افغانستان وارداتی است.
آسیبپذیری زیرساختهای انرژی
وابستگی افغانستان به واردات انرژی تنها به سوخت محدود نمیشود، بلکه این کشور در حوزه برق نیز تا حد زیادی به واردات متکی است. بر اساس دادههای شرکت برق افغانستان، بخش زیادی از برق این کشور از طریق خطوط انتقال برق از کشورهای همسایه تأمین میشود که ایران یکی از تأمینکنندگان مهم برق برای مناطق غربی افغانستان است که احتمال دارد جنگ جاری به طور غیرمستقیم بر هزینه تأمین انرژی در افغانستان تأثیر بگذارد.
همچنین افزایش قیمت سوخت در سطح جهانی میتواند هزینه تولید برق در نیروگاههای منطقهای را بالا ببرد و به افزایش قیمت برق وارداتی منجر شود.
بندر چابهار و مسیرهای ترانزیتی
بندر چابهار در جنوب شرقی ایران طی سالهای اخیر به یکی از مهمترین مسیرهای دسترسی افغانستان به آبهای آزاد تبدیل شده است. این بندر با سرمایهگذاری هند توسعه یافته و بخشی از پروژههای اتصال منطقهای میان آسیای جنوبی، آسیای مرکزی و خاورمیانه محسوب میشود، ظرفیت جابهجایی کالا در چابهار در حال افزایش است و در سالهای اخیر بیش از یک تا یکونیم میلیون تن کالا از طریق این بندر جابهجا شده است. برنامههای توسعهای نیز بر این باورندکه ظرفیت این بندر در سالهای آینده به چندین میلیون تن در سال افزایش یابد.
در روزهای اخیر برخی گزارشها درباره تعطیلی این بندر منتشر شد، اما مقامهای ایرانی این ادعاها را رد و تأکید کردهاند که فعالیت بندر همچنان ادامه دارد. برای افغانستان، حفظ فعالیت چابهار اهمیت زیادی دارد، زیرا این بندر یکی از مهمترین مسیرهای دسترسی این کشور به تجارت دریایی و بازارهای بینالمللی است.
تأثیر جنگ ایران بر بازار افغانستان
اثرات اقتصادی جنگ برای افغانستان بیشتر در قالب فشار قیمتی پیش بینی می شود. افزایش قیمت جهانی نفت، بالا رفتن هزینه حملونقل و رشد قیمت واردات میتواند به تدریج موجب افزایش قیمت سوخت، مواد غذایی و کالاهای مصرفی در بازار داخلی افغانستان شود، از آنجا که بخش زیادی از کالاهای مورد نیاز افغانستان وارداتی است، هر تغییر در هزینه انرژی یا حملونقل جهانی میتواند به سرعت در قیمتهای داخلی منعکس شود. این موضوع ممکن است فشار بیشتری بر خانوارها و کسبوکارهای کوچک وارد کند، بهویژه در شرایطی که اقتصاد افغانستان همچنان در مرحله تثبیت و بازسازی قرار دارد. با این حال، استمرار فعالیت مرزهای تجاری با ایران و ادامه کار بندر چابهار نشان میدهد که زیرساختهای اصلی تجارت منطقهای فعال هستند و همین موضوع میتواند از بروز اختلالات شدید در تأمین کالا جلوگیری کند.
چشمانداز امنیتی و پیامدهای اقتصادی منطقهای
جنگ در خاورمیانه به خصوص ایران معمولا علاوه بر پیامدهای نظامی، سطح نابسامانی اقتصادی را در کل منطقه افزایش میدهد. افزایش ریسک سرمایهگذاری، بالا رفتن هزینه بیمه حملونقل و احتیاط بیشتر شرکتهای تجاری از جمله عواملی است که میتواند بر تجارت منطقهای اثر بگذارد.
در چنین شرایطی برخی شرکتهای حملونقل ممکن است مسیرهای جایگزین را بررسی کنند یا هزینههای بیشتری برای انتقال کالا پرداخت کنند. این روند میتواند هزینه تجارت و قیمت کالاها را در بازارهای منطقهای افزایش دهد. بنابراین تجربه بحرانهای گذشته نشان داده است که شبکههای اقتصادی منطقه تلاش میکنند جریان تجارت را حفظ کنند، زیرا توقف کامل مبادلات اقتصادی برای کشورهای منطقه هزینههای بسیار سنگینی به همراه دارد.
جمعبندی
در نهایت بررسی دادههای اقتصادی و روندهای بازار انرژی نشان میدهد که پیامدهای اقتصادی جنگ برای افغانستان بیشتر در قالب افزایش هزینههای انرژی، حملونقل و تجارت ظاهر میشود. افزایش احتمالی قیمت نفت در بازار جهانی، وابستگی بالای افغانستان به واردات سوخت و انرژی و افزایش هزینههای لجستیکی میتواند فشار قیمتی بر اقتصاد این کشور وارد کند.
با این حال، فعال بودن گذرگاههای مرزی میان ایران و افغانستان و ادامه فعالیت بندر چابهار نشان دهنده این است که زیرساختهای اصلی تجارت منطقهای همچنان به کار خود ادامه میدهند. بنابراین اثر اصلی این بحران برای افغانستان نه توقف تجارت، بلکه افزایش تدریجی هزینههای اقتصادی و پیچیدهتر شدن شرایط بازار در سطح منطقه است.
بیشتر بخوانید:
نظریهپرداز برجسته آمریکایی: واشنگتن در تمام مراحل جنگ با ایران شکست خورده است
مخازن نفت و گاز حیفا هدف پهپادهای ارتش جمهوری اسلامی ایران قرار گرفت
هشدار روبیو به طالبان: تاکتیکهای «تروریستی» کارساز نیست؛ زندانیان را آزاد کنيد
سلام تشکر از شما خانم اکبری