به گزارش ایراف، سخنان اخیر هبتالله آخوندزاده در نشست دانشگاه کابل و تأکید وی بر ضرورت اطاعت از امیر و پرهیز از مخالفت علنی با رهبری طالبان، بحثهای گستردهای درباره جایگاه نقد حاکمان، مشارکت سیاسی مردم و نسبت میان شریعت و ساختار حکومت در افغانستان به راه انداخته است.
در این میان، اعطای لقب «شیخالاسلام» به رهبر طالبان از سوی حاضران در این نشست نیز با واکنشهای انتقادی همراه شده است. شماری از چهرههای سیاسی و منتقدان طالبان، این اقدام را تلاشی برای تقویت جایگاه مذهبی و سیاسی رهبر این گروه ارزیابی کرده و تأکید کردهاند که القاب دینی بهتنهایی نمیتوانند مبنای مشروعیت سیاسی یا مصونیت حاکمان از انتقاد باشند.
محورهای سخنرانی هبتالله؛ اطاعت از امیر و وحدت در چارچوب امارت
هبتالله آخوندزاده در سخنرانی خود، اطاعت از رهبر طالبان را از عوامل حفظ وحدت و جلوگیری از اختلاف میان مسلمانان دانست و از علما و مقامهای این گروه خواست در حمایت از فرمانها و دستورهای امیر متحد باشند. او تأکید کرد که وحدت از مسیر امیر شکل میگیرد و اجرای شریعت را وابسته به وجود نظام طالبان دانست. رهبر طالبان همچنین گفت که برای حفظ قدرت خود، مسلمانان را به جان یکدیگر نخواهد انداخت و از حاضران خواست در برابر انتقادها و مخالفتها از مواضع خود عقبنشینی نکنند.
بخش دیگری از سخنان آخوندزاده به مبانی فقهی فرمانهای طالبان و جایگاه امیر در تعیین مسیر دینی و سیاسی جامعه اختصاص داشت. او مدعی شد همه مردم افغانستان پیرو مذهب حنفیاند و گفت امیر از میان دیدگاههای مجتهدان، یک نظر را انتخاب و بر اساس آن فرمان صادر میکند؛ فرمانهایی که به گفته او قرار نیست بر مبنای دموکراسی یا دیدگاه مردم تنظیم شوند. وی همچنین اجرای حدود و قصاص را به دستور خود مرتبط دانست و بر ضرورت اطاعت از فرمانهایش تأکید کرد.
نقد انحصار قدرت و تأکید بر حق نصیحت حاکمان
حبیبالرحمان حکمتیار، فعال سیاسی، با انتقاد از محدودکردن حق نصیحت و راهنمایی مردم به رهبر حکومت، گفته است که چهار امام بزرگ اهل سنت، یعنی ابوحنیفه، مالک، شافعی و احمد بن حنبل، هیچکدام حاکم سیاسی نبودند، اما مردم را به امور خیر دعوت میکردند و قرنهاست که مسلمانان از دانش و رهنمودهای آنان بهره میبرند.
وی با اشاره به آموزههای قرآنی درباره امر به معروف، نهی از منکر و مشورت، تأکید کرده است که مسئولیت اصلاح جامعه به یک فرد یا مقام حکومتی اختصاص ندارد و هیچ حاکمی صرفاً به دلیل برخورداری از عنوان امیر یا رهبر، از نقد و پاسخگویی معاف نیست.
حکمتیار همچنین انحصار قدرت در دست طالبان و محرومکردن سایر اقشار جامعه از مشارکت سیاسی را مورد انتقاد قرار داده و با استناد به آیات «وَأَمْرُهُمْ شُورَىٰ بَيْنَهُمْ» و «وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ»، مشورت را از اصول مهم اداره جامعه اسلامی دانسته است. به گفته وی، حکومت فراگیر الزاماً به معنای تقسیم وزارتخانهها میان احزاب و گروههای سیاسی نیست، بلکه میتواند بر برخورداری برابر اقوام و اقشار جامعه از حقوق شهروندی، مشارکت افراد شایسته در اداره کشور و امکان نظارت مردم بر مسئولان استوار باشد.
وی در بخش دیگری از انتقادات خود، به موضوع تدوین قوانین و مقررات از سوی طالبان پرداخته و گفته است که وضع قواعد برای اداره جامعه بهخودیخود مغایر شریعت نیست و باید میان قوانین متعارض با احکام قطعی شرعی و مقرراتی که برای تنظیم امور عمومی تدوین میشوند، تفاوت قائل شد.
حکمتیار با اشاره به درخواست عبدالحکیم شرعی، وزیر عدلیه طالبان، از ۴۱ اداره این گروه برای تدوین قوانین و نیز انتشار ۱۳۷ سند تقنینی و نشر ۲۴ سند در جریده رسمی طی یک سال، این پرسش را مطرح کرده است که اگر تدوین قانون توسط انسان غیرشرعی است، مبنای مشروعیت قوانین و اصولنامههای خود طالبان چیست؟
وی همچنین به قانون امر به معروف و نهی از منکر طالبان و اصولنامه جزایی محاکم این گروه اشاره کرده و تأکید کرده است که جزئیات چنین اسنادی توسط انسان تدوین شده و محتوای آنها باید با معیارهایی مانند عدالت، برابری در برابر قانون و مصالح عمومی سنجیده شود.
اعطای لقب شیخالاسلام؛ اختلاف بر سر معیارهای یک جایگاه دینی
محمد حلیم فدایی، والی پیشین خوست در حکومت جمهوری، نیز اعطای لقب «شیخالاسلام» به هبتالله آخوندزاده را مورد انتقاد قرار داده و گفته است که چنین عنوانی با معیارهای علمی و دینی این جایگاه سازگار نیست.
وی تأکید کرده است که کسی که شایسته چنین عنوانی باشد، نمیتواند حامی انحصار قدرت، استبداد، حذف اجتماعی و افراطگرایی باشد یا با حقوق بشر و تحصیل دختران مخالفت کند.
فدایی همچنین به نشست چهارهزارنفری ملاهای حامی طالبان اشاره کرده و گفته است که بلند نشدن صدای اعتراض در حمایت از حق تحصیل دختران در این گردهمایی، نشان میدهد مخالفت با آموزش دختران صرفاً به حلقه نزدیک به هبتالله در قندهار محدود نیست. وی با این ارزیابی، دیدگاه کسانی را که مخالفت با تحصیل دختران را تنها به حلقه خاصی از طالبان نسبت میدادند، زیر سؤال برده است.
بلال سروری، خبرنگار افغانستانی، نیز با انتقاد از درخواست رهبر طالبان برای خودداری از مخالفت علنی با وی و محدودکردن نصیحتها به شکل پنهانی، این رویکرد را در تضاد با روح آموزههای اسلامی دانسته است.
وی با اشاره به حدیث «الدین النصیحة» گفته است که در اسلام، سخن گفتن از حق، ایستادگی در برابر ظلم و درخواست اصلاح حاکمان از مسئولیتهای مسلمانان است و هیچ فرمانی از سوی یک رهبر نمیتواند فراتر از قرآن و سنت قرار گیرد.
سروری افزوده است که ممنوعیت مخالفت علنی و محدودکردن انتقادها به نصیحت پنهانی، عملاً امکان مطالبهگری عمومی و نظارت بر عملکرد حکومت را تضعیف میکند. به گفته وی، در منطق اسلامی، حاکم خادم و مسئول مردم است، نه مالک خانه و سرزمین آنان.
این خبرنگار همچنین با اشاره به سخنان هبتالله درباره ساخت مدارس در روستاها، تأکید کرده است که مسئولیت حکومت تنها به ساخت مدرسه محدود نمیشود و تأمین آموزش، عدالت، بهداشت، اقتصاد و سایر نیازهای اساسی جامعه نیز از وظایف مسئولان است.
دانشگاه و مشروعیت سیاسی؛ نقد تمرکز قدرت در دست رهبر طالبان
نور رحمان اخلاقی، وزیر پیشین مهاجرین در دوره جمهوری، سفر گزارششده هبتالله آخوندزاده به کابل و برگزاری نشست تجلیل از فرمانهای وی در دانشگاه کابل را نمایشی سیاسی برای تحکیم اقتدار فردی رهبر طالبان توصیف کرده است.
وی با انتقاد از برگزاری چنین نشستی در دانشگاه کابل گفته است که دانشگاه باید کانون دانش، تفکر انتقادی و آزادی اندیشه باشد، نه محلی برای ستایش فرمانهای فردی که به گفته منتقدان، سیاستهای حکومت تحت رهبری او به محرومیت میلیونها دختر افغانستانی از تحصیل منجر شده است.
اخلاقی همچنین اعطای لقب «شیخالاسلام» به هبتالله را فاقد اعتبار برای ایجاد مشروعیت سیاسی دانسته و تأکید کرده است که مشروعیت حکومت از رضایت آزادانه شهروندان، حاکمیت قانون و پاسخگویی قدرت سرچشمه میگیرد، نه از تقدیس یک فرد یا تأیید حاضران در یک گردهمایی.
وی افزوده است که عالمان دینی مانند سایر شهروندان حق مشارکت سیاسی دارند، اما برخورداری از دانش دینی بهخودیخود به معنای داشتن حق انحصاری بر قدرت سیاسی نیست. به گفته اخلاقی، افغانستان به حاکمیت قانون، حقوق شهروندی و اراده آزاد مردم نیاز دارد و نه حکومت فردی که خود را فراتر از نقد و داوری عمومی قرار دهد.
عبدل خراسانی، فعال سیاسی، نیز با انتقاد از عملکرد رهبر طالبان گفته است که هبتالله از مردم بیعت میخواهد، اما حاضر نیست در برابر آنان پاسخگو باشد.
وی با اشاره به محرومیت دختران از آموزش و برگزاری نشست تجلیل از فرمانهای رهبر طالبان در دانشگاه کابل، این وضعیت را نمونهای از رویکرد دوگانه این گروه در قبال مردم و نهادهای علمی دانسته است.
عبدل خراسانی تأکید کرده است که لقب «شیخالاسلام» نمیتواند جای رأی و اراده مردم را بگیرد و شهروندان افغانستان حق دارند حاکمان خود را انتخاب کنند، از آنان پاسخ بخواهند و درباره ادامه مسئولیتشان تصمیم بگیرند. وی معیار مشروعیت سیاسی را حق انتخاب و حتی مخالفت مردم با حاکمان دانسته است.
اختلاف درون طالبان؛ از انتقاد سراجالدین حقانی تا آینده ساختار قدرت
محمد حلیم فدایی در واکنش دیگری به اظهارات سراجالدین حقانی، وزیر داخله طالبان، درباره انتقاد از ستایش رهبر این گروه نیز گفته است که سخنان حقانی میتواند نشانهای از اختلافات عملی در درون طالبان باشد.
وی با اشاره به انتقاد حقانی از ستایش هبتالله و برخی سیاستهای رهبر طالبان، این موضعگیری را نشانهای از نارضایتی در میان مقامهای ارشد این گروه ارزیابی کرده است.
فدایی با این حال تأکید کرده است که مخالفت با سیاستهای انحصارگرایانه زمانی اهمیت دارد که به اقدام عملی منجر شود. به گفته وی، افغانستان ملکیت یک فرد یا گروه نیست و آینده آن باید بر اساس اراده مردم، حقوق شهروندی و مشارکت سیاسی همه اقشار شکل بگیرد.
وی همچنین احتمال داده است که در صورت تداوم اختلافات، هبتالله برای حفظ قدرت خود دست به تغییرات در ترکیب رهبری طالبان بزند و افزوده است که صرف اعتراض و انتقاد لفظی برای ایجاد تحول در ساختار سیاسی افغانستان کافی نیست.
تمیم عاصی، تحلیلگر سیاسی، نیز با مقایسه اعطای القاب به رهبران سیاسی افغانستان در دورههای مختلف، لقب «شیخالاسلام» برای هبتالله را مورد انتقاد قرار داده است.
وی با اشاره به القابی که در گذشته به حفیظالله امین و اشرف غنی داده شده بود، گفته است که اکنون نوبت هبتالله رسیده تا با دریافت عنوان شیخالاسلام از این رقابت عقب نماند؛ در حالی که صرف صدور فرمان نمیتواند دلیلی برای برخورداری از چنین جایگاه علمی و دینی باشد.
عاصی با انتقاد از سیاستهای رهبر طالبان، مدعی شده است که بسیاری از فرمانهای او با آموزههای اسلامی و سنت پیامبر اسلام سازگار نیستند و شماری از علمای جهان اسلام نیز نسبت به این سیاستها انتقاد دارند. وی همچنین به خودداری هبتالله از دیدار با هیئت علمای سازمان همکاری اسلامی اشاره کرده است.
این تحلیلگر سیاسی تأکید کرده است که افغانستان با صدور فرمان اداره نمیشود و به جای حاکمیت فردی و انحصار قدرت، به نظامی پاسخگو نیاز دارد که بتواند تنوع اجتماعی و سیاسی کشور را نمایندگی کند.
شریعت یا اراده فردی؛ نقد انحصار تفسیر دینی
در همینحال، فضل احمد معنوی، وزیر عدلیه پیشین افغانستان، نیز در یادداشتی با عنوان «شریعت الهی یا اراده یک شخص»، سخنرانی هبتالله آخوندزاده در دانشگاه کابل را بازتابدهنده منطق حاکمیتی دانسته که در آن، اراده رهبر به معیار تفسیر و اجرای شریعت تبدیل شده است.
وی گفته است که محور اصلی این سخنرانی، افزون بر دعوت به وحدت و اجرای احکام دینی، تثبیت جایگاه شخصی رهبر طالبان و پیوندزدن مشروعیت نظام به اطاعت بیقیدوشرط از او بوده است. به گفته معنوی، وحدت امت اسلامی را نمیتوان صرفاً به اطاعت از یک فرد تقلیل داد؛ زیرا در اصول اسلامی، عدالت، رضایت عمومی، احترام متقابل و رعایت حقوق مردم نیز جایگاه اساسی دارند.
معنوی با اشاره به ادعای طالبان درباره حنفیبودن تمام مردم افغانستان، این رویکرد را نادیدهگرفتن تنوع مذهبی، قومی و اعتقادی جامعه دانسته و تأکید کرده است که حتی اکثریتبودن پیروان یک مذهب نیز به هیچ گروه سیاسی حق انحصار دین و حکومت را نمیدهد. وی افزوده است که فقه حنفی خود دارای سنتی گسترده از اجتهاد، اختلافنظر و نقد علمی است و نمیتوان تفسیر آن را در انحصار یک فرد قرار داد.
وزیر عدلیه پیشین افغانستان همچنین دعوت طالبان از مخالفان و شهروندان خارج از کشور برای بازگشت به افغانستان و واگذاری مسئولیت به آنان بر اساس تواناییهایشان را بدون تضمینهای عملی فاقد اعتبار کافی دانسته است. به گفته وی، تأمین امنیت، آزادی بیان، مصونیت حقوقی، مشارکت سیاسی و رعایت حقوق شهروندی زنان و مردان، پیششرطهای ضروری برای بازگشت و مشارکت واقعی شهروندان هستند.
وی در بخش دیگری از یادداشت خود به پیشینه تاریخی عنوان «شیخالاسلام» پرداخته و گفته است که این عنوان در قرآن و سنت بهعنوان یک منصب شرعی مشخص معرفی نشده و در دورههای مختلف تاریخی، بیشتر بهعنوان عنوانی علمی، تشریفاتی یا اداری برای برخی عالمان برجسته به کار رفته است. معنوی تأکید کرده است که برخورداری از این لقب بهخودیخود کسی را مجتهد یا مرجع دینی نمیکند و برای او عصمت یا مصونیت از نقد و پاسخگویی به وجود نمیآورد.









