زبان فارسی برای مردم ایران و افغانستان فقط وسیلهای برای گفتوگو نیست؛ خانهای مشترک است که خاطرهها، شعرها، قصهها، اندیشهها و تجربههای چندین نسل در آن جای گرفتهاند. خانهای که در آن، گاهی یک بیت شعر از حافظ، غزلی از بیدل دهلوی یا داستانی از نویسندهای ایرانی یا افغانستانی میتواند فاصلههای جغرافیایی را از میان بردارد و دو انسان را، حتی اگر هرگز یکدیگر را ندیده باشند، به هم نزدیک کند.
شاید یکی از زیباترین ویژگیهای زبان فارسی همین باشد که مرز نمیشناسد. کتابی که در تهران منتشر میشود، میتواند در کابل، هرات، مزارشریف یا بامیان خوانندهای پیدا کند و اثری که نویسندهای افغانستانی نوشته است، میتواند در مشهد، اصفهان، شیراز یا تهران مخاطبانی داشته باشد که با روایتها و احساسات آن بیگانه نیستند.
از میراث مشترک تا روایتهای امروز
نگاهی به تاریخ ادبیات فارسی نشان میدهد که این زبان همواره در جغرافیایی گستردهتر از مرزهای سیاسی امروز جریان داشته است. از رودکی و فردوسی تا حافظ و سعدی و مولانا، سنایی و جامی، ادبیات فارسی میراثی است که نمیتوان آن را به محدوده جغرافیایی یک کشور محدود کرد.
این میراث مشترک تنها یادگاری از گذشته نیست؛ هنوز هم در زندگی روزمره مردم دو کشور حضور دارد. شعرهایی که در خانههای ایرانی و افغانستانی خوانده میشوند، داستانهایی که نسل به نسل نقل شدهاند و کتابهایی که در کتابخانههای شخصی جای گرفتهاند، همه نشان میدهند که پیوند فرهنگی دو ملت همچنان زنده است.
اما این پیوند نباید فقط در ستایش گذشته خلاصه شود. ایران و افغانستان امروز نیز نویسندگان، شاعران، پژوهشگران و ناشرانی دارند که درباره زندگی، امیدها، نگرانیها و تجربههای انسانی مینویسند. روایتهای آنان، اگر فرصت دیدهشدن و خواندهشدن پیدا کنند، میتوانند شناخت دو ملت از یکدیگر را عمیقتر کنند.
کتاب؛ فرصتی برای شناختن یکدیگر
گاهی درباره ملتها قضاوت میکنیم، بیآنکه فرصت کرده باشیم روایت زندگی مردم آنها را بخوانیم. کتاب این فرصت را فراهم میکند که به جای شنیدن کلیشهها، با تجربه واقعی انسانها روبهرو شویم.
خواندن داستان یک نویسنده افغانستانی برای مخاطب ایرانی، میتواند دریچهای به سوی زندگی، آرزوها، رنجها و امیدهای مردمی باشد که با وجود تفاوتهای اجتماعی و تجربههای تاریخی، اشتراکات انسانی فراوانی با او دارند. همینطور، خواندن آثار نویسندگان ایرانی برای مخاطبان افغانستانی میتواند زمینه شناخت بهتر جامعه و تحولات فرهنگی ایران را فراهم کند.
در این میان، نباید نقش نویسندگان و شاعران افغانستانی را در فضای فرهنگی و ادبی ایران نادیده گرفت. بسیاری از آنان در کنار جامعه فرهنگی ایران فعالیت کردهاند، نوشتهاند، شعر سرودهاند و به غنای ادبیات فارسی افزودهاند. حضور این نویسندگان فرصتی ارزشمند برای گسترش گفتوگوی فرهنگی میان دو جامعه است؛ فرصتی که باید بیش از گذشته به آن توجه شود.
فارسی و پشتو؛ دو زبان، یک سرمایه فرهنگی
در هفته کتاب و در بررسی روابط فرهنگی ایران و افغانستان، نمیتوان از وضعیت امروز نشر کتاب و زبان فارسی و جایگاه آن در افغانستان چشم پوشید.
افغانستان سرزمینی چندزبانه و برخوردار از تنوع فرهنگی است که زبانهای مختلف، از جمله فارسی دری و پشتو و دیگر زبانهای محلی، در شکلگیری هویت تاریخی و اجتماعی آن نقش داشتهاند. این تنوع زبانی نه یک تهدید، بلکه یکی از سرمایههای ارزشمند فرهنگی این کشور است.
با بازگشت مجدد طالبان به قدرت در افغانستان، فضای فرهنگی و بهویژه حوزه کتاب و نشر با محدودیتهای جدی روبهرو شده است. جمعآوری برخی کتابها از کتابفروشیها و کتابخانهها و اعمال محدودیت بر انتشار و توزیع آثار، نگرانیهایی جدی را درباره آینده آزادی فرهنگی و دسترسی مردم به دانش و ادبیات ایجاد کرده است.
در تازهترین رویداد مرتبط با وضعیت زبان فارسی در افغانستان، گزارشهایی منتشر شده است که از حذف واژه «پارسی» از تابلوی دپارتمان زبان و ادبیات فارسی دری دانشکده زبان و ادبیات دانشگاه کابل حکایت دارد. بر اساس این گزارشها، در تابلوی پیشین این بخش عنوان «دیپارتمنت پارسی دری» درج شده بود، اما در تابلوی جدید، واژه «پارسی» حذف و عنوان «ادبیات دری» جایگزین آن شده است. این تغییر در روزهای اخیر انجام شده و وزارت تحصیلات عالی طالبان تاکنون توضیح رسمی درباره دلیل این اقدام ارائه نکرده است.
شاید در نگاه نخست، حذف یک واژه از تابلوی یک دانشکده صرفاً تغییری در نامگذاری اداری به نظر برسد، اما وقتی این اتفاق را در کنار مجموعهای از اقدامات مشابه در سالهای گذشته قرار دهیم، اهمیت و حساسیت آن بیشتر آشکار میشود. در عقرب/آبان ۱۴۰۱ نیز تصاویر شماری از بزرگان ادبیات فارسی، از جمله مولانا، سعدی، حافظ و فردوسی، از دیوارهای دانشکده زبان و ادبیات فارسی دری دانشگاه کابل برداشته شد. همچنین در سال ۱۴۰۲ گزارشهایی درباره محدودیت استفاده از برخی واژههای رایج فارسی، از جمله «دانشگاه»، «دانشکده» و «دانشجو» در مکاتبات و آثار علمی دانشگاهی منتشر شد.
در کنار این محدودیتها، نگرانیهایی نیز درباره جایگاه زبان فارسی دری در ساختار فرهنگی و اداری افغانستان وجود دارد. هرچند پشتو یکی از زبانهای مهم و ریشهدار افغانستان است و پاسداشت و گسترش آن حق طبیعی گویشوران این زبان به شمار میرود، اما این حق نباید به معنای کمرنگ کردن زبان فارسی یا محدود ساختن فرصتهای فرهنگی و ادبی فارسیزبانان باشد.
واقعیت این است که زبان فارسی و پشتو هر دو بخشی از هویت فرهنگی افغانستان هستند و هیچکدام برای رشد و بالندگی به حذف یا تضعیف دیگری نیاز ندارند. اگر قرار است زبان پشتو در حوزه آموزش، ادبیات، نشر، پژوهش و تولید آثار علمی و فرهنگی بیش از گذشته تقویت شود، این اتفاق نهتنها نباید با محدودیت زبان فارسی همراه باشد، بلکه میتواند در کنار حضور فعال و پویای فارسی دری، به غنای فرهنگی افغانستان کمک کند.
تقویت یک زبان به معنای تضعیف زبان دیگر نیست. همانگونه که گسترش آثار ادبی و علمی به زبان پشتو میتواند به توسعه فرهنگی افغانستان کمک کند، حمایت از نویسندگان، شاعران و ناشران فارسیزبان نیز به حفظ بخشی مهم از میراث ادبی و تاریخی این سرزمین میانجامد. جامعهای که به زبانهای مختلف خود فرصت رشد میدهد، در حقیقت سرمایه فرهنگی بزرگتری برای نسلهای آینده فراهم میکند.
از سوی دیگر، نباید فراموش کرد که زبان فارسی دری در افغانستان تنها یک زبان ارتباطی نیست؛ این زبان حامل بخش بزرگی از تاریخ، ادبیات، شعر، عرفان، اندیشه و حافظه جمعی مردم این سرزمین است. آثار ارزشمند شاعران و نویسندگان افغانستانی در طول قرنها، بخشی جداییناپذیر از گنجینه زبان و ادبیات فارسی را شکل دادهاند. نادیده گرفتن این میراث، به معنای نادیده گرفتن بخشی از تاریخ فرهنگی خود افغانستان است.
در این میان، انتظار میرود حاکمان افغانستان نیز با نگاهی فراگیرتر به تنوع زبانی و فرهنگی کشور بنگرند و بدانند که هویت ملی را نمیتوان بر پایه برجستهسازی یک زبان و محدود کردن زبان دیگر تقویت کرد. احترام به زبان فارسی، همانقدر اهمیت دارد که احترام به زبان پشتو و سایر زبانهای رایج در افغانستان اهمیت دارد.
بیتردید، آینده فرهنگی افغانستان زمانی پربارتر خواهد بود که هیچ نویسندهای به دلیل زبان اثرش احساس محدودیت نکند و هیچ زبانی برای دیدهشدن، نیازمند کمرنگ شدن زبان دیگری نباشد. زبانها رقیب یکدیگر نیستند؛ هر کدام پنجرهای به سوی بخشی از تاریخ، فرهنگ و اندیشه یک ملت هستند.
افغانستان برای حفظ هویت فرهنگی خود به همه زبانهایش نیاز دارد؛ همانگونه که خانهای با خاموش کردن چراغ یک اتاق روشنتر نمیشود، فرهنگ یک ملت نیز با کمرنگ کردن زبان بخشی از مردمش غنیتر نخواهد شد.





