به گزارش ایراف، کوباتبک راخیموف، دکترای اقتصاد و مدیر توسعه مؤسسه مطالعات راهبردی و دانشگاهی در بیشکک، در مقاله‌ای تحلیلی که ۹ نوامبر ۲۰۲۶ در پایگاه تخصصی «سنترال آسیا-قفقاز آنالیست» (Central Asia-Caucasus Analyst) منتشر شده، به بررسی پیامدهای احداث جاده واخان در افغانستان و تأثیر آن بر منافع اقتصادی و ژئوپلیتیکی قرقیزستان پرداخته است.
به نوشته این تحلیلگر، حکومت طالبان افغانستان چهارم اکتبر ۲۰۲۶ از تکمیل و افتتاح جاده‌ای به طول ۱۲۱ کیلومتر در امتداد کریدور واخان تا نقطه مرزی چین خبر داد؛ مسیری که از شهرستان سرحد بروغیل آغاز می‌شود و به نقطه صفر مرزی در نزدیکی گذرگاه واخجیر می‌رسد.
این پروژه در دو مرحله و با هزینه ۳۶۵ میلیون افغانی، معادل حدود ۵.۵ میلیون دلار، با استفاده از منابع مالی و مهندسی داخلی افغانستان اجرا شده است. بر اساس اطلاعات منتشرشده در این مقاله، عملیات ساخت جاده شامل احداث چهار پل، ۶۶ آب‌رو و حدود سه هزار و ۱۰۰ متر دیوار حائل بوده است.
با این حال، راخیموف تأکید می‌کند که تکمیل جاده به معنای آغاز مبادلات تجاری میان افغانستان و چین نیست؛ زیرا گذرگاه واخجیر در ارتفاع نزدیک به چهار هزار و ۹۰۰ متری همچنان فاقد گذرگاه رسمی و سازوکار عملیاتی برای تردد تجاری است.
واخان؛ مسیر بالقوه اتصال افغانستان به چین و بازارهای منطقه
در این مقاله آمده است که کریدور واخان تنها مرز افغانستان با چین محسوب می‌شود و از نظر جغرافیایی، تاجیکستان را از پاکستان جدا می‌کند.
به همین دلیل، توسعه زیرساخت‌های حمل‌ونقل در این منطقه می‌تواند در صورت بازگشایی مرز چین، بر مسیرهای تجاری و ارتباطی آسیای مرکزی تأثیرگذار باشد.
به نوشته راخیموف، مقام‌های افغانستان این مسیر را به‌عنوان بخشی از ظرفیت اتصال چین به خاورمیانه معرفی می‌کنند.
در مقابل، پکن تاکنون گذرگاه واخجیر را برای تجارت رسمی باز نکرده است؛ هرچند مقام‌های ولایت بدخشان افغانستان از اظهاراتی درباره آغاز تجارت پس از تکمیل جاده خبر داده‌اند.
نویسنده معتقد است در صورت عملیاتی شدن این گذرگاه، اهمیت اقتصادی واخان فراتر از یک مسیر محلی خواهد رفت و این منطقه می‌تواند به یکی از نقاط مهم ارتباطی میان افغانستان، چین و آسیای مرکزی تبدیل شود.
با این حال، شرایط سخت جغرافیایی، ارتفاع زیاد، سرمای زمستان و نبود زیرساخت‌های کامل مرزی همچنان از موانع اصلی تبدیل این جاده به یک مسیر تجاری فعال به شمار می‌روند.
قرقیزهای پامیر؛ حلقه اتصال بیشکک به تحولات واخان
بخش مهمی از تحلیل راخیموف به وضعیت قرقیزهای ساکن پامیر کوچک افغانستان اختصاص دارد؛ جمعیتی که به اعتقاد او، اهمیت آن برای سیاست خارجی و منافع راهبردی قرقیزستان با احداث جاده واخان افزایش یافته است.
بر اساس آمار وزارت کار، تأمین اجتماعی و مهاجرت قرقیزستان که در این مقاله مورد استناد قرار گرفته، حدود یک‌هزار و ۳۰۰ نفر از قرقیزهای افغانستان در مناطق پامیر کوچک و بزرگ زندگی می‌کنند.
این جمعیت طی دهه‌های گذشته تحت تأثیر جنگ، تحولات سیاسی افغانستان و مهاجرت به کشورهایی مانند پاکستان، ترکیه و کانادا کاهش یافته است.
دولت قرقیزستان از سال ۲۰۰۸ تاکنون هیئت‌هایی را برای کمک‌رسانی به این جمعیت اعزام کرده و در قالب این مأموریت‌ها، مواد غذایی، دارو، خدمات پزشکی و حمایت‌های دامپزشکی در اختیار ساکنان پامیر قرار داده است.
همچنین در اوت ۲۰۲۵، دولت قرقیزستان برنامه حمایتی سال‌های ۲۰۲۶ تا ۲۰۲۹ را برای این جامعه تصویب کرد.
با وجود این حمایت‌ها، سیاست اصلی بیشکک در سال‌های اخیر بر انتقال بخشی از قرقیزهای پامیر به داخل خاک قرقیزستان متمرکز بوده است. بر اساس اطلاعات ارائه‌شده در مقاله، ۵۰ نفر در سال ۲۰۱۷ به منطقه نارین و ۱۱ خانواده در سال ۲۰۱۹ به منطقه آلای منتقل شدند.
همچنین تا ماه مه ۲۰۲۶، تعداد ۱۷۲ نفر از قرقیزهای پامیر در منطقه چون‌آلای قرقیزستان سکونت داشتند.
سه مزیت راهبردی برای قرقیزستان
راخیموف معتقد است حضور قرقیزهای پامیر در افغانستان برای بیشکک سه مزیت مهم ایجاد می‌کند.
نخست، این جامعه به قرقیزستان امکان می‌دهد در تحولات منطقه واخان و تصمیم‌گیری‌های مرتبط با توسعه زیرساخت‌های آن، از جایگاه و حق اظهارنظر برخوردار باشد.
از نگاه نویسنده، قرقیزستان با افغانستان مرز مشترک ندارد و در ساخت جاده واخان نیز مشارکتی نداشته است؛ بنابراین، حضور تاریخی و اجتماعی قرقیزهای پامیر مهم‌ترین مبنای این کشور برای پیگیری منافع خود در این منطقه محسوب می‌شود.
در همین زمینه، راخیموف می‌نویسد: «بدون وجود جامعه قرقیزها، بیشکک صرفاً یکی دیگر از ناظران خارجی تحولات واخان خواهد بود.»
به اعتقاد او، حضور این جمعیت به دولت قرقیزستان امکان می‌دهد موضوعاتی مانند حفظ حقوق چراگاه‌ها، آزادی رفت‌وآمد دامداران و دسترسی به مسیرهای امدادرسانی را در مذاکرات دوجانبه با کابل و پکن و همچنین در چارچوب سازمان همکاری شانگهای مطرح کند.
دومین مزیت، ایجاد یک کانال ارتباطی مستمر با افغانستان است. مأموریت‌های سالانه امدادرسانی قرقیزستان مستلزم هماهنگی با مقام‌های محلی افغانستان، دریافت مجوز و همکاری با نهادهای این کشور است.
نویسنده تأکید می‌کند که این ارتباطات انسانی و امدادی، امکان تعامل مستمر بیشکک با کابل را فراهم می‌کند؛ حتی در شرایطی که قرقیزستان دولت طالبان را به رسمیت نشناخته است.
سومین مزیت نیز حفظ ارتباط بلندمدت قرقیزستان با منطقه است.
راخیموف معتقد است در صورت بازگشایی گذرگاه واخجیر، امکان انتقال کالا از قرقیزستان به افغانستان از طریق گذرگاه ایرکشتام و شبکه جاده‌ای چین، بدون نیاز به عبور از خاک ازبکستان یا تاجیکستان، به‌صورت نظری فراهم خواهد شد.
در چنین شرایطی، قرقیزهای پامیر می‌توانند به حلقه ارتباطی محلی و تسهیل‌کننده تعاملات اقتصادی و انسانی بیشکک در این مسیر تبدیل شوند.
هشدار درباره پیامدهای اقتصادی و سیاسی اسکان مجدد
یکی از محورهای اصلی مقاله، انتقاد نویسنده از تمرکز بیش از اندازه سیاست قرقیزستان بر انتقال کامل قرقیزهای پامیر به داخل این کشور است.
راخیموف معتقد است اگرچه انتقال خانواده‌ها به قرقیزستان می‌تواند از نظر انسانی و اجتماعی ضروری باشد، اما خروج کامل این جامعه از افغانستان به معنای از دست رفتن یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌های حضور و ارتباط قرقیزستان در منطقه واخان خواهد بود.
او برای توضیح این موضوع به تجربه ترکیه اشاره می‌کند. در سال ۱۹۸۲، آنکارا بیش از یک‌هزار نفر از قرقیزهای پامیر را که از افغانستان به پاکستان پناه برده بودند، به منطقه اولپامیر در استان وان منتقل کرد.
این اقدام به حفظ و رشد جامعه مهاجران انجامید، اما در عین حال، ترکیه را از داشتن پیوند مستقیم با جمعیت قرقیز ساکن پامیر کوچک محروم کرد.
نویسنده همچنین به اظهارات اولان پریمُف، نماینده پارلمان قرقیزستان، در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶ اشاره می‌کند که بر ضرورت ایجاد فرصت‌های شغلی و فراهم کردن شرایط سازگاری اجتماعی برای خانواده‌های منتقل‌شده تأکید کرده بود.
به نوشته راخیموف، دولت قرقیزستان نمی‌تواند برای مدت نامحدود هزینه‌های زندگی این خانواده‌ها را تأمین کند و انتقال جمعیت بدون فراهم کردن زمینه اشتغال و استقلال اقتصادی، خود به یک چالش مالی و اجتماعی تبدیل خواهد شد.
با این وجود، نویسنده تأکید می‌کند که خانواده‌ها نباید صرفاً به دلایل راهبردی در شرایط دشوار افغانستان باقی بمانند و تصمیم درباره ماندن یا مهاجرت باید بر عهده خود آنها باشد.
او در این زمینه پیشنهاد می‌کند سیاست حمایتی بیشکک بیش از گذشته بر کمک به افرادی متمرکز شود که تمایل به ماندن در پامیر دارند؛ از جمله از طریق توسعه خدمات دامپزشکی، آموزش، درمانگاه‌های سیار و زیرساخت‌های ارتباطی.
افزایش حضور حکومت طالبان در منطقه
از دیگر نکات مورد توجه این تحلیل، تأثیر احداث جاده بر افزایش حضور حکومت طالبان در منطقه واخان است.
به نوشته راخیموف، منطقه پامیر کوچک پیش از این عمدتاً از طریق مسیرهای دشوار و طولانی قابل دسترسی بود، اما احداث جاده هزینه و دشواری انتقال نیروهای امدادی، مقام‌های حکومتی، بازرگانان و نیروهای امنیتی را کاهش داده است.
این تحول در شرایطی رخ می‌دهد که به گزارش رسانه‌های افغانستان، واحدهای اداری و مراکز درمانی در منطقه واخان ایجاد شده‌اند و مقام‌های محلی نیز خواستار احداث مسیر دیگری از بروغیل به اشکاشم شده‌اند تا ارتباط بخش شرقی منطقه با شبکه جاده‌ای افغانستان تقویت شود.
نویسنده یادآور می‌شود که کابینه طالبان در سال ۲۰۲۲ نیز دستور استقرار نیروهای نظامی در این دره را صادر کرده بود.
از این منظر، احداث جاده را باید بخشی از روند افزایش حضور اداری، امنیتی و اقتصادی حکومت طالبان افغانستان در یکی از مناطق دورافتاده این کشور ارزیابی کرد.
واخان هنوز یک کریدور تجاری فعال نیست
راخیموف در جمع‌بندی تحلیل خود تأکید می‌کند که نباید میان احداث جاده و شکل‌گیری یک مسیر تجاری بین‌المللی تفاوتی قائل نشد؛ زیرا جاده واخان با وجود تکمیل شدن، همچنان با محدودیت‌های جدی روبه‌رو است.
او می‌نویسد: «جاده واخان ساخته شده است، اما هنوز یک مسیر تجاری نیست. جاده خاکی، ارتفاع زیاد، زمستان و بسته بودن مرز همچنان موانعی هستند که میان این زیرساخت و تبدیل شدن آن به یک مسیر تجاری قرار دارند.»
به اعتقاد این تحلیلگر، اهمیت کنونی این جاده بیش از آنکه در حجم مبادلات اقتصادی باشد، در تغییر وضعیت دسترسی دولت افغانستان به پامیر کوچک و افزایش اهمیت سیاسی و اقتصادی منطقه نهفته است.
وی در پایان نتیجه می‌گیرد که قرقیزهای پامیر همچنان مهم‌ترین پیوند بیشکک با بخش افغانستانی منطقه واخان و سرزمین‌های مجاور مرز چین هستند و حفظ این ارتباط مستلزم حمایت پایدار از جمعیتی است که در این منطقه زندگی می‌کنند.
از نگاه راخیموف، قرقیزستان باید ضمن حمایت از خانواده‌هایی که خواهان بازگشت به کشور هستند، برای بهبود شرایط زندگی افرادی که در پامیر باقی می‌مانند نیز سرمایه‌گذاری کند؛ چراکه با گسترش حضور دولت افغانستان در امتداد جاده واخان، حفظ پیوندهای تاریخی و انسانی بیشکک با این منطقه در آینده دشوارتر خواهد شد.
