به گزارش ایراف، سازمان گزارشگران بدون مرز با انتشار گزارشی درباره وضعیت آزادی رسانه‌ها در افغانستان روز چهارشنبه، ۱۳ ابان، اعلام کرد که طالبان طی پنج سال گذشته، هم‌زمان با افزایش نظارت بر فعالیت رسانه‌ها، فشار بر خبرنگاران و محدود کردن انتشار مطالب انتقادی، سازوکار گسترده‌ای را برای کنترل فضای اطلاع‌رسانی در این کشور شکل داده است.
این سازمان در گزارشی نوشت که طالبان پس از بازگشت به قدرت در مرداد ۱۴۰۰، سیاست‌های محدودکننده علیه رسانه‌ها را ادامه داده و از ابزارهای مختلفی برای کنترل محتوای خبری، احضار و بازداشت روزنامه‌نگاران و تعطیلی رسانه‌های منتقد استفاده کرده است.
بر اساس این گزارش، یکی از بخش‌های اصلی این ساختار، شعبه‌ای موسوم به «۰۱۵» در اداره استخبارات طالبان است که به گفته گزارشگران بدون مرز، مسئولیت نظارت بر رسانه‌ها، پیگیری فعالیت خبرنگاران و همچنین پیشبرد برنامه‌های تبلیغاتی در فضای مجازی را برعهده دارد.
گزارشگران بدون مرز به نقل از شماری از خبرنگاران افغان نوشته است که مأموران این شعبه در موارد مختلف، روزنامه‌نگاران را به‌صورت خودسرانه احضار کرده، مورد بازجویی و تهدید قرار داده و برخی از آنان را با بدرفتاری و شکنجه مواجه کرده‌اند.
این گزارش می‌افزاید که شعبه ۰۱۵ پس از بازگشت طالبان به قدرت در سال ۱۴۰۰، در ساختار اداره استخبارات این گروه ایجاد شده و علاوه بر کابل، در شماری از ولایت‌های افغانستان نیز مأمورانی دارد که فعالیت رسانه‌ها را زیر نظر می‌گیرند.
به نوشته این سازمان، مأموران این بخش محتوای منتشرشده در رسانه‌ها را بررسی می‌کنند و در صورت تشخیص مطالبی که از نظر آنان مغایر با سیاست‌های طالبان باشد، با خبرنگاران و مدیران رسانه‌ها تماس می‌گیرند.
در برخی موارد نیز بخش عملیاتی این شعبه با همکاری مأموران امر به معروف به دفاتر رسانه‌ای مراجعه کرده و اقدام به بازداشت کارکنان یا ضبط تجهیزات می‌کند.
گزارشگران بدون مرز معتقد است این اقدامات بخشی از سیاست گسترده‌تر طالبان برای محدود کردن فعالیت مستقل رسانه‌ها و سوق دادن آن‌ها به سمت انتشار محتوای مورد تأیید این گروه است.
روایت خبرنگاران از بازداشت و بدرفتاری
بخش دیگری از این گزارش به روایت خبرنگارانی اختصاص دارد که مدعی‌اند در جریان فعالیت حرفه‌ای خود با بازداشت، تهدید و بدرفتاری از سوی مأموران استخبارات طالبان مواجه شده‌اند.
یکی از این خبرنگاران با نام مستعار «فرهاد» که هویت واقعی او به دلایل امنیتی منتشر نشده، گفته است پس از بازداشت، مأموران طالبان کیسه‌ای سیاه روی سرش کشیده و او را به یکی از مراکز استخبارات در کابل منتقل کرده‌اند.
به گفته وی، مأموران پس از بازرسی تلفن همراه و رایانه‌اش، او را به جاسوسی متهم کردند.
فرهاد مدعی شده است که انتشار گزارش‌هایی درباره زندگی روزمره مردم افغانستان، از جمله دلایل اتهام‌زنی به او و متهم کردنش به تبلیغ علیه طالبان بوده است.
این خبرنگار گفته است چند روز پس از بازداشت به شعبه ۰۱۵ انتقال یافته و حدود دو هفته را در سلولی انفرادی سپری کرده است.
به روایت او، مأموران در جریان بازجویی‌های مکرر، وی را تحت فشار قرار می‌دادند تا علیه دیگر روزنامه‌نگاران اعتراف کند.
فرهاد در بخشی از روایت خود گفته است که در دوران بازداشت مورد ضرب‌وشتم قرار گرفته و با شوک الکتریکی شکنجه شده است؛ آثاری که به گفته او همچنان در بدنش باقی مانده است.
بر اساس آمار ارائه‌شده در گزارش، از سال ۲۰۲۱ تاکنون دست‌کم ۷۷ روزنامه‌نگار افغان در جریان موجی از بازداشت‌ها زندانی شده‌اند. مدت بازداشت این افراد از یک هفته تا دو سال متغیر بوده است.
محدودیت تدریجی فعالیت رسانه‌ها
گزارشگران بدون مرز در ادامه به تغییر شرایط فعالیت رسانه‌ای پس از بازگشت طالبان به قدرت اشاره کرده و نوشته است که محدودیت‌ها ابتدا با ممنوعیت پخش برخی برنامه‌ها و کاهش حضور زنان در رسانه‌ها آغاز شد و به‌تدریج ابعاد گسترده‌تری پیدا کرد.
در همین زمینه، خبرنگاری با نام مستعار «احمد» که پیش‌تر در یکی از شبکه‌های تلویزیونی خصوصی افغانستان فعالیت می‌کرد، گفته است رسانه محل کارش پس از بازگشت طالبان به قدرت، متعهد شده بود از پخش برنامه‌های مشترک زنان و مردان خودداری کند و با افرادی که مخالف طالبان شناخته می‌شوند، مصاحبه نکند.
او همچنین گفته است پس از انتشار گزارش‌هایی که با دیدگاه و سیاست‌های طالبان همخوانی نداشت، چندین بار به شعبه ۰۱۵ احضار شده است.
این خبرنگار در تشریح شرایط حاکم بر فعالیت رسانه‌ای در افغانستان گفته است که در چنین فضایی، انجام وظایف حرفه‌ای روزنامه‌نگاری عملاً به‌عنوان مخالفت با طالبان تلقی می‌شد و همین مسئله در نهایت او را به ترک افغانستان وادار کرد.
خبرنگار دیگری به نام «عبدالله» نیز که اکنون خارج از افغانستان زندگی می‌کند، گفته است طالبان تلاش دارد رسانه‌ها را به ابزارهایی برای انتشار دیدگاه‌ها و پیام‌های مورد نظر خود تبدیل کند.
به گفته وی، مأموران استخبارات در جریان احضارهای مکرر به او هشدار داده بودند که درباره موضوعاتی مانند حقوق زنان، مسائل امنیتی و فقر گزارش تهیه نکند و تنها از افرادی برای حضور در برنامه‌های رسانه‌ای دعوت کند که مورد تأیید طالبان باشند.
نظارت بر شبکه‌های اجتماعی و فعالیت‌های تبلیغاتی
گزارشگران بدون مرز همچنین اعلام کرده است که فعالیت شعبه ۰۱۵ به نظارت بر رسانه‌های سنتی محدود نمی‌شود و کنترل شبکه‌های اجتماعی و مدیریت فضای مجازی را نیز شامل می‌شود.
بر اساس این گزارش، در ساختار این شعبه بخشی برای رصد فعالیت کاربران و محتوای منتشرشده در شبکه‌های اجتماعی وجود دارد که مطالب مورد توجه مأموران را ثبت و بررسی می‌کند.
این سازمان مدعی شده است که بخشی از فعالیت‌های این مجموعه به اجرای برنامه‌های تبلیغاتی، انتشار اطلاعات نادرست و تأثیرگذاری بر افکار عمومی اختصاص دارد.
همچنین در گزارش به وجود استودیویی در این مجموعه اشاره شده که به گفته گزارشگران بدون مرز، برای ضبط ویدئوهای اعترافات اجباری افراد بازداشت‌شده مورد استفاده قرار می‌گیرد.
این سازمان همچنین از بررسی بیش از ۲۰ دستورالعمل سراسری و مجموعه‌ای از بخشنامه‌های محلی خبر داده که به گفته آن، با هدف محدود کردن آزادی فعالیت رسانه‌ها صادر شده‌اند.
در بخش دیگری از گزارش، به پیام‌های صوتی منتسب به مأموران شعبه ۰۱۵ اشاره شده است که در آن‌ها از خبرنگاران خواسته می‌شود به برخی تحلیلگران و چهره‌های منتقد طالبان فرصت حضور در رسانه‌ها ندهند و در مقابل، افراد مورد تأیید این گروه را برای شرکت در برنامه‌ها دعوت کنند.
به نوشته این گزارش، فهرست افراد مورد تأیید طالبان برای حضور در برنامه‌های رسانه‌ای شامل بیش از ۵۰ نفر نیست و مأموران از مدیران رسانه‌ها خواسته‌اند در انتخاب مهمانان و موضوعات خبری با آنان هماهنگ باشند.
در یکی از پیام‌های صوتی مورد استناد این سازمان، یکی از مأموران با تأکید بر ضرورت همکاری متقابل با رسانه‌ها، از خبرنگاران خواسته است درباره موضوعات مورد نظر طالبان گزارش و مصاحبه تهیه کنند.
گزارشگران بدون مرز همچنین هشدار داده است که فشارها و تهدیدها علیه برخی خبرنگاران پس از خروج آنان از افغانستان نیز ادامه پیدا می‌کند.
در یکی از پیام‌های بررسی‌شده، مأموری به یک خبرنگار هشدار داده است که حتی در صورت خروج از افغانستان و مخفی شدن، امکان شناسایی و دسترسی به او وجود دارد.
روایت از شکنجه و تهدید به اعدام
در ادامه گزارش، خبرنگار دیگری با نام مستعار «احمد» از تجربه بازداشت و بدرفتاری در یکی از مراکز استخبارات طالبان سخن گفته است.
او مدعی شده است که در جریان بازجویی‌ها به جاسوسی متهم شده و بر اثر شدت ضرب‌وشتم برای مدتی هوشیاری خود را از دست داده است.
به نوشته گزارشگران بدون مرز، شعبه ۰۱۵ محل نگهداری جداگانه‌ای برای بازداشت‌شدگان ندارد و شماری از افرادی که به این بخش منتقل می‌شوند، پس از مدتی به بازداشتگاه‌های ریاست‌های ۴۰ یا ۹۰ استخبارات انتقال می‌یابند.
این خبرنگار گفته است در طول دوران بازداشت طولانی خود تنها دو بار موفق به ملاقات با خانواده‌اش شده و در یکی از مراحل بازجویی، مأموران او را به محلی در خارج از بازداشتگاه منتقل کرده و با قرار دادن اسلحه بر سرش، صحنه‌ای شبیه اجرای حکم اعدام ترتیب داده‌اند.
او همچنین مدعی شده است که مأموران در آن موقعیت به او گفته‌اند افراد دیگری نیز با شرایط مشابه در همان محل کشته شده‌اند.
این خبرنگار در نهایت در دادگاه طالبان به اتهام تبلیغ علیه این گروه محاکمه و به زندان محکوم شده و مدتی بعد به زندان بگرام انتقال یافته است.
به گفته وی، در دوران حبس محدودیت‌های شدیدی بر او اعمال می‌شد؛ به‌گونه‌ای که حتی هنگام رفتن به سرویس بهداشتی نیز دست‌ها و پاهایش بسته بود و در مواردی با آب سرد مجازات می‌شد. او پس از آزادی، افغانستان را ترک کرد.
واکنش طالبان به اتهام بازداشت‌های خودسرانه
در مقابل، حمدالله فطرت، معاون سخنگوی طالبان، در گفت‌وگو با گزارشگران بدون مرز این اتهامات را رد کرده است.
او گفته است تمامی نهادهای مربوط، از جمله شعبه ۰۱۵ اداره استخبارات، در چارچوب قوانین فعالیت می‌کنند و هیچ فردی به‌صورت خودسرانه بازداشت نمی‌شود یا مورد برخورد غیرقانونی قرار نمی‌گیرد.
با این حال، گزارشگران بدون مرز تأکید کرده است که مجموعه روایت‌های خبرنگاران، دستورالعمل‌های رسانه‌ای و پیام‌های منتسب به مأموران استخبارات، از وجود محدودیت‌های سازمان‌یافته علیه فعالیت مستقل رسانه‌ها در افغانستان حکایت دارد.
این سازمان همچنین با اشاره به شرایط دشوار فعالیت خبرنگاران، نسبت به ادامه روند محدودسازی رسانه‌ها و کاهش فضای فعالیت آزاد روزنامه‌نگاری در این کشور ابراز نگرانی کرده است.
اختصاص بودجه برای فعالیت‌های تبلیغاتی در فضای مجازی
در بخش پایانی گزارش، به اسنادی درباره اختصاص بودجه از سوی اداره استخبارات طالبان برای فعالیت‌های تبلیغاتی علیه مخالفان این گروه اشاره شده است.
بر اساس اسناد منتشرشده در شهریورماه، اداره استخبارات طالبان مبلغ ۷۰ میلیون و ۷۰۰ هزار افغانی را برای اجرای برنامه‌ای با هدف مقابله تبلیغاتی با مخالفان اختصاص داده است.
طبق این اسناد، قرار بوده است این برنامه از طریق حدود هزار و ۵۰۰ حساب کاربری مستعار در شبکه‌های اجتماعی، رسانه‌های وابسته به طالبان و شماری از شبکه‌های تلویزیونی خصوصی اجرا شود.
در نامه‌های رسمی مربوط به این طرح، از آن با عنوان «طرح ضدتبلیغ و تدابیر استخباراتی» یاد شده و افزایش فعالیت‌های رسانه‌ای، فکری و نظامی گروه‌های مخالف طالبان از جمله دلایل تدوین آن عنوان شده است.
مجموع این گزارش‌ها در شرایطی منتشر می‌شود که طی سال‌های اخیر، محدودیت‌های رسانه‌ای در افغانستان به یکی از موضوعات مورد توجه نهادهای بین‌المللی تبدیل شده و نگرانی‌ها درباره وضعیت خبرنگاران، آزادی بیان و امکان فعالیت مستقل رسانه‌ها در این کشور همچنان ادامه دارد.
