به گزارش ایراف، توافق دفاعی موسوم به «پیمان مکه» که میان عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان به امضا رسیده است، در آستانه بررسی نهایی در پارلمان ترکیه به یکی از موضوعات مناقشه‌برانگیز در فضای سیاسی این کشور تبدیل شده است.
مخالفان این توافق معتقدند که استفاده از نام مکه برای چنین پیمانی، بدون توجه به تحولات فلسطین و غزه و در شرایطی که احتمال کشیده شدن ترکیه به درگیری‌های منطقه‌ای وجود دارد، با اهداف و مسئولیت‌های کشورهای اسلامی همخوانی ندارد.
پارلمان ترکیه پس از ساعت‌ها بحث و بررسی درباره لایحه مربوط به این توافق، تصمیم گرفت ادامه رسیدگی به آن را به بعدازظهر روز پنجشنبه (۱۴ آبان) موکول کند؛ تصمیمی که در پی افزایش انتقادها از سوی سران احزاب مخالف و نمایندگان پارلمان اتخاذ شد.
این در حالی است که کمیسیون امور خارجه پارلمان ترکیه پیش‌تر مبنای این طرح را تأیید کرده بود، اما طرح موضوع در صحن پارلمان با واکنش‌های گسترده‌ای همراه شد و شماری از چهره‌های سیاسی ترکیه نسبت به پیامدهای امنیتی، نظامی و سیاسی آن هشدار دادند.
محور اصلی انتقاد مخالفان این است که توافقی با عنوان دفاع مشترک، در صورت مشخص نبودن حدود تعهدات نظامی اعضا، می‌تواند زمینه‌ساز مشارکت ترکیه در منازعاتی شود که ارتباط مستقیمی با امنیت ملی این کشور ندارد.
در همین چارچوب، برخی از نمایندگان با اشاره به جنگ یمن، احتمال استفاده از ظرفیت نظامی ترکیه در راستای اهداف منطقه‌ای عربستان سعودی را مطرح کردند.
انتقاد از استفاده سیاسی از نام مکه
محمد آشیلّا، معاون رئیس حزب «احیای رفاه» ترکیه، با انتقاد از نام‌گذاری این پیمان به توافق مکه، گفت استفاده از نام این شهر مقدس برای پیشبرد اقداماتی که با جایگاه و پیام آن در تضاد است، اقدامی قابل قبول نیست.
وی هشدار داد که رأی مثبت به اعزام نیروهای نظامی ترکیه به یمن، پیامدهای سنگینی برای تصمیم‌گیرندگان خواهد داشت و کسانی که از چنین اقدامی حمایت کنند، در برابر افکار عمومی و تاریخ پاسخگو خواهند بود.
آشیلّا با اشاره به حمایت گسترده مردم از فلسطین و غزه تأکید کرد که افکار عمومی ترکیه نمی‌تواند مشارکت نظامی کشورش در جنگی را بپذیرد که به گفته مخالفان، ممکن است در خدمت منافع بازیگران خارجی قرار گیرد.
زندگی مردم نباید قربانی منافع واشنگتن و تل‌آویو شود
ارکان باش، رئیس حزب «کار» ترکیه نیز با انتقاد از عنوان انتخاب‌شده برای این پیمان، معتقد است استفاده از نام مکه می‌تواند با بهره‌گیری از حساسیت‌های مذهبی، این تصور را ایجاد کند که هدف توافق، حفاظت از اماکن مقدس و منافع جهان اسلام است؛ در حالی که به گفته وی، ماهیت و اهداف واقعی آن همچنان محل تردید است.
وی با اشاره به روابط و همکاری‌های عربستان سعودی با آمریکا و رژیم صهیونیستی، نقش منطقه‌ای ریاض را مورد انتقاد قرار داد و گفت این کشور باید درباره سیاست‌های خود و پیامدهای آن برای ملت‌های منطقه پاسخگو باشد.
باش با تأکید بر مخالفت حزب خود با ورود ترکیه به منازعات نظامی خارج از چارچوب منافع ملی، تصریح کرد: «ما اجازه نخواهیم داد زندگی فرزندان خانواده‌های فقیر به سوخت منافع واشنگتن و تل‌آویو تبدیل شود.»
این اظهارات در شرایطی مطرح می‌شود که موضوع فلسطین و تحولات غزه همچنان از مهم‌ترین محورهای مناقشه سیاسی در ترکیه است و مخالفان پیمان مکه تلاش دارند نسبت میان ادعای دفاع از منافع کشورهای اسلامی و اهداف عملی این توافق را به چالش بکشند.
دفاع از فلسطین، معیار واقعی حمایت از اماکن مقدس
محمود اربکان، رئیس حزب «سعادت» ترکیه نیز با تأکید بر ضرورت حمایت از فلسطین، غزه و قدس، گفت نمی‌توان از حفاظت از مکه و کعبه سخن گفت، اما در برابر تحولات فلسطین و وضعیت مردم غزه موضعی متناسب اتخاذ نکرد.
وی با اشاره به مسئولیت تاریخی ترکیه در قبال جهان اسلام، تأکید کرد که آنکارا نباید به عاملی برای شکل‌گیری رویارویی نظامی میان کشورهای مسلمان تبدیل شود.
اربانک همچنین با انتقاد از احتمال قرار گرفتن ترکیه در یک جبهه نظامی علیه یمن گفت وظیفه این کشور، کمک به کاهش اختلافات میان کشورهای منطقه و تقویت همکاری‌های اسلامی است، نه مسلح کردن کشورهای مسلمان علیه یکدیگر.
رئیس حزب سعادت در نهایت تأکید کرد که توافق مکه در شکل و چارچوب کنونی مورد پذیرش حزب متبوعش نیست.
ابهام در اهداف دفاعی و پرسش درباره غزه
یافوز آغیرعلی‌اوغلو، رئیس حزب «کلید» ترکیه نیز با زیر سؤال بردن اهداف این توافق، گفت هنوز مشخص نیست این پیمان قرار است از چه تهدیدی جلوگیری کند و چه مأموریت حفاظتی مشخصی بر عهده اعضای آن خواهد بود.
وی با اشاره به وضعیت انسانی و امنیتی غزه پرسید: «چه کسی می‌تواند ادعا کند که این توافق برای حفاظت از کودکان و یتیمان غزه شکل گرفته است؟ در شرایطی که مردم در برابر چشمان ما کشته می‌شوند، این پیمان قرار است از چه کسانی محافظت کند؟»
این موضع‌گیری نشان می‌دهد که بخشی از مخالفت‌های سیاسی در ترکیه، علاوه بر نگرانی درباره احتمال ورود به جنگ یمن، بر نبود سازوکار روشن برای حفاظت از منافع واقعی کشورهای اسلامی و مسئله فلسطین متمرکز است.
هشدار درباره تبدیل شدن ترکیه به بازیگر نیابتی آمریکا
مراد امیر، معاون رئیس فراکسیون پارلمانی حزب «ینی ترک»، نیز با انتقاد از ماهیت این توافق، نسبت به پیامدهای امضای یک پیمان دفاع متقابل با کشوری که درگیر منازعات منطقه‌ای است، هشدار داد.
وی معتقد است توافق‌های دفاعی که تعهدات نظامی مشخص و محدوده عملیاتی روشنی ندارند، می‌توانند کشورها را ناخواسته وارد درگیری‌هایی کنند که از ابتدا در آن نقشی نداشته‌اند.
امیر با اشاره به احتمال کشیده شدن ترکیه به جنگ علیه یمن گفت چنین توافقی ممکن است آنکارا را در موقعیتی قرار دهد که به نفع عربستان سعودی و بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر رژیم صهیونیستی، وارد یک درگیری نظامی شود.
وی همچنین با انتقاد از سیاست‌های دولت آمریکا، این احتمال را مطرح کرد که ترکیه در چنین شرایطی به ابزاری برای پیشبرد اهداف دونالد ترامپ در منطقه تبدیل شود.
معاون رئیس فراکسیون پارلمانی حزب ینی ترک در واکنش به این پیمان، از امضای آن با عنوان «خیانت در پوشش توافق مکه» انتقاد کرد.
مخالفت با تبدیل سربازان ترکیه به نیروی وابسته به عربستان
مساوات درویش‌اوغلو، رئیس حزب «خوب» ترکیه، نیز با لحنی انتقادی به این توافق واکنش نشان داد و گفت ارزش جان نیروهای نظامی ترکیه نباید در چارچوب منافع اقتصادی و سیاسی کشورهای دیگر تعریف شود.
وی با اشاره به پیامدهای احتمالی مشارکت نظامی ترکیه در جنگ‌های منطقه‌ای، تأکید کرد که نباید میان جان سربازانی که برای دفاع از سرزمین خود کشته می‌شوند و نیروهایی که در چارچوب منافع دولت‌های دیگر وارد جنگ می‌شوند، تفاوتی قائل شد.
درویش‌اوغلو با تأکید بر مخالفت حزب خود با چنین رویکردی گفت: «ما با تبدیل سرباز ترک به مزدور آرامکو مخالفیم و توافق مکه را نمی‌پذیریم.»
اشاره وی به شرکت نفتی آرامکو، بیانگر انتقاد مخالفان از احتمال پیوند خوردن تعهدات نظامی ترکیه با منافع اقتصادی و ژئوپلیتیکی عربستان سعودی است.
نگرانی نمایندگان از تعهدات نظامی نامشخص
در کنار مواضع رهبران احزاب مخالف، شماری از نمایندگان پارلمان ترکیه نیز در جریان بررسی این لایحه، درباره ابعاد حقوقی و نظامی توافق دفاعی سه‌جانبه پرسش‌هایی مطرح کردند.
تحسین بیژن، نماینده پارلمان ترکیه، با اشاره به تحولات جنگ یمن، سیاست‌های عربستان سعودی در این کشور را مورد انتقاد قرار داد و مدعی شد ریاض از سال ۲۰۱۵ با همکاری آمریکا و رژیم صهیونیستی در حملات علیه یمن مشارکت داشته است.
وی با اشاره به مواضع یمنی‌ها در حمایت از فلسطین و غزه گفت: «به نظر می‌رسد فراموش کرده‌ایم که یمنی‌ها به سوی رژیم صهیونیستی که در غزه مرتکب نسل‌کشی می‌شود، موشک شلیک کردند.»
متین ارگون، دیگر نماینده پارلمان ترکیه، نیز با طرح پرسشی درباره ضرورت انعقاد این توافق، گفت مشخص نیست چرا ترکیه باید وارد یک تعهد نظامی جدید شود، در حالی که حدود مسئولیت‌ها، تهدیدهای احتمالی و ماهیت نهایی آن به‌روشنی تعریف نشده است.
جیلان آکشا کوپولو، نماینده دیگر پارلمان، نیز مخالفت خود را با توافق مکه اعلام کرد و گفت با هرگونه پیمان نظامی که ترکیه را به سمت تداوم درگیری‌ها و افزایش تنش‌های منطقه‌ای سوق دهد، مخالف است.
لطفی تورککان، دیگر نماینده پارلمان ترکیه، نیز بر ضرورت حفظ استقلال تصمیم‌گیری نظامی آنکارا تأکید کرد و گفت نباید اجازه داد جابه‌جایی نیروهای نظامی ترکیه و محل مأموریت آنها به بحران‌هایی گره بخورد که ریشه در اختلافات و منازعات سایر کشورها دارد.
حسن کارال نیز با تفکیک میان دفاع مشروع و مداخله در امور داخلی دیگر کشورها، تأکید کرد که ترکیه باید میان دفاع از امنیت و تمامیت ارضی خود و ورود به ساختار سیاسی و نظامی کشورهای دیگر تفاوت قائل شود.
اتهام بهره‌برداری مالی از توافق در آستانه انتخابات
نامق تان، نماینده پارلمان ترکیه، نیز از دیگر منتقدان این پیمان بود که با اشاره به پیامدهای اقتصادی و سیاسی آن، نسبت به قرار گرفتن جان نظامیان ترک در معرض خطر در برابر منافع مالی عربستان سعودی هشدار داد.
وی مدعی شد که این توافق بیش از آنکه در خدمت امنیت ترکیه باشد، منافع آمریکا و رژیم صهیونیستی را تأمین می‌کند.
تان با انتقاد از رویکرد دولت آنکارا در قبال تحولات یمن گفت ترکیه نباید پس از گذشت حدود یک قرن بار دیگر درگیر منازعاتی شود که هزینه آن را مردم و نیروهای نظامی این کشور پرداخت می‌کنند.
وی تأکید کرد مأموریت اصلی ارتش ترکیه، دفاع از خاک و امنیت ملی این کشور است، نه تأمین امنیت عربستان سعودی.
این نماینده پارلمان همچنین با اشاره به نزدیک شدن انتخابات و شرایط اقتصادی دولت ترکیه، این احتمال را مطرح کرد که نیاز مالی آنکارا در تصمیم‌گیری برای پیشبرد توافق با ریاض نقش داشته باشد.
او در همین زمینه مدعی شد دولت ترکیه به تأمین منابع مالی فوری نیاز دارد و ممکن است درصدد باشد بخشی از این نیاز را از طریق عربستان سعودی تأمین کند.
توافق سه‌جانبه عربستان، ترکیه و پاکستان چه می‌گوید؟
توافق دفاعی سه‌جانبه میان عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان در ۱۶ مرداد ۱۴۰۵ (۷ اوت ۲۰۲۶) با حضور محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان سعودی، رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهوری ترکیه و شهباز شریف، نخست‌وزیر پاکستان، به امضا رسید.
بر اساس اعلام وزارت امور خارجه پاکستان، هدف از این توافق، تقویت بازدارندگی جمعی در برابر اقدامات تجاوزکارانه و گسترش همکاری‌های دفاعی و نظامی میان سه کشور عنوان شده است.
یکی از مهم‌ترین محورهای این پیمان، اصل دفاع متقابل است؛ به این معنا که حمله مسلحانه علیه هر یک از اعضا، حمله علیه سایر اعضای توافق تلقی خواهد شد.
با این حال، آنچه به یکی از مهم‌ترین نقاط ابهام این پیمان تبدیل شده، نبود توضیحات روشن درباره چگونگی اجرای این تعهدات و نوع واکنش نظامی اعضا در صورت وقوع درگیری است.
خبرگزاری رویترز نیز پیش‌تر گزارش داده بود که توافق مذکور، جزئیات دقیق تعهدات هر یک از سه کشور و نوع اقدام نظامی مورد انتظار در صورت حمله به یکی از اعضا را مشخص نکرده است.
همین ابهام اکنون به یکی از محورهای اصلی انتقاد مخالفان در ترکیه تبدیل شده است؛ زیرا به اعتقاد آنان، بدون تعیین دقیق محدوده تعهدات دفاعی، این احتمال وجود دارد که آنکارا در صورت بروز بحران میان عربستان و دیگر بازیگران منطقه‌ای، ناگزیر به مشارکت در یک رویارویی نظامی شود.
در مجموع، مخالفت‌های مطرح‌شده در پارلمان ترکیه نشان می‌دهد که توافق دفاعی مکه صرفاً یک موضوع مربوط به همکاری‌های نظامی سه کشور نیست، بلکه به عرصه‌ای برای مناقشه بر سر جهت‌گیری سیاست خارجی آنکارا، روابط این کشور با عربستان و آمریکا و همچنین موضع ترکیه در قبال تحولات فلسطین و جنگ یمن تبدیل شده است.
اکنون پرسش اصلی این است که آیا دولت اردوغان می‌تواند با ارائه توضیحات روشن درباره حدود تعهدات نظامی این پیمان، نگرانی‌های داخلی را برطرف کند یا اینکه مخالفت احزاب و نمایندگان پارلمان، روند تصویب و اجرای آن را با چالش‌های جدی‌تری مواجه خواهد کرد.
