به گزارش ایراف، پروژه بزرگ خاتمالانبیا در ناحیه ششم شهر کابل و در محدوده دشت برچی و مهتابقلعه قرار دارد؛ مجموعهای که در طول بیش از سه دهه، از یک طرح برای ایجاد مدرسه علوم دینی و تأسیسات عمومی به یکی از بزرگترین و مهمترین مراکز مذهبی و اجتماعی شیعیان در غرب کابل تبدیل شد.
زمین خاتمالانبیا چگونه اختصاص یافت؟
در نخستین سالهای پس از سقوط حکومت نجیبالله و شکلگیری دولت اسلامی افغانستان، در پی درخواست بزرگان شیعیان، این مرکز تاسیس شد و طی سالهای بعدی شکل و فرم گرفت و ساخته شد.
بر اساس اسناد منتشرشده، شماری از علما و بزرگان غرب کابل با توجه به نیاز این منطقه به مراکز آموزشی و مذهبی، پیشنهاد ایجاد یک مدرسه علوم دینی و مجموعهای از تأسیسات عامالمنفعه را مطرح کردند. این درخواست از سوی رهبران آن دوران پیگیری و از طریق وزارت شهرسازی و خانهسازی وقت به دولت ارائه شد.
بر اساس اسناد باقی مانده، برهانالدین ربانی، رئیس دولت اسلامی افغانستان، در ۱۶ عقرب ۱۳۷۱ با صدور حکم شماره ۴۲۱، اختصاص یک قطعه زمین دولتی به مساحت ۴۳ جریب در ناحیه ششم کابل را برای احداث مدرسه علوم دینی و سایر تأسیسات عامالمنفعه تصویب کرد.
آغاز ساخت؛ از مدرسه تا مصلای شهید مزاری
بر اساس گزارشهای منتشرشده، در ۱۳ عقرب ۱۳۷۲، سنگ تهداب مدرسه خاتمالانبیا با حضور عبدالعلی مزاری و شماری از علما، شخصیتهای سیاسی و اجتماعی و باشندگان غرب کابل گذاشته شد. مدرسه علمیه تنها بخشی از پروژه بزرگ خاتمالانبیا بود که بعدها و به تدریج گسترش یافت و ساخته شد.
پس از شهادت عبدالعلی مزاری در سال ۱۳۷۳، بخشی از مجموعه خاتمالانبیا به محل برگزاری مراسم سالگرد او تبدیل شد. تجمعهای سالانه به مرور گستردهتر شد و این بخش از مجموعه در میان مردم به «مصلی شهید مزاری» شناخته شد.
این مجموعه در سالهای بعد تنها محل برگزاری مراسم سالگرد مزاری نماند و مراسمهای مذهبی، فرهنگی و اجتماعی و همچنین تجمعهای بزرگ مردمی در مناسبتهای مختلف در این مکان برگزار شد و به تدریج به یکی از مهمترین فضاهای عمومی غرب کابل و شیعیان تبدیل شد.
در دوره جمهوری، این مکان همچنین به محلی برای طرح مطالبات اجتماعی و سیاسی تبدیل شد. بخشهایی از تجمعهای جنبش تبسم و جنبش روشنایی در این مجموعه برگزار شد و شخصیتهای سیاسی مختلف افغانستان نیز در مناسبتهای گوناگون در این محل با مردم سخن گفتند.
اهمیت این فضا تا جایی پیش رفت که مجموعه خاتمالانبیا برای بخشی از جامعه هزاره و شیعیان کابل، علاوه بر کارکرد مذهبی، به محل نمایش همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی تبدیل شد؛ جایی که هزاران نفر میتوانستند در یک فضای مشترک گردهم بیایند و درباره مسائل اجتماعی و سیاسی دیدگاه خود را بیان کنند.
تلاش برای ساخت یک مجموعه بزرگ
با افزایش اهمیت این مکان، در سال ۱۳۹۹ خورشیدی طرح ساخت ساختمان جدید مجموعه خاتمالانبیا وارد مرحله عملی شد. در همانسال سنگ تهداب فاز نخست «مصلی بزرگ شهید مزاری» با حضور سرور دانش، معاون دوم ریاست جمهوری، و شماری از مقامهای وقت افغانستان گذاشته شد. شرکت انکشاف ملی اعلام کرده بود که این پروژه با ظرفیت حدود هفت هزار نمازگزار ساخته خواهد شد.
اگرچه این فاز آغاز شد، اما هرگز تکمیل نشد، با این حال، طی سالهای بعد، بخشهایی از مجموعه توسعه یافت و دیوارهای آن نیز کامل شد.
به این ترتیب، مجموعه خاتمالانبیا با داشتن مدرسه دینی، بیمارستان، مرکز فرهنگی و فضای باز، به یکی از مهمترین فضاهای مذهبی و عمومی غرب کابل تبدیل شد؛ مکانی که کارکرد آن از یک مدرسه دینی فراتر رفته بود.
مجموعه خاتمالانبیا و حملات تروریستی
اهمیت اجتماعی این مکان البته با تهدیدهای امنیتی نیز همراه شد و در چند مرحله در مراسمهای عمومی هدف حملات انتحاری و تروریستی قرار گرفت.
در سال ۱۳۹۶ یک مهاجم انتحاری در جریان مراسم سالگرد شهید مزاری خود را در نزدیکی ورودی خاتمالانبیا منفجر کرد و شماری از غیرنظامیان و نیروهای امنیتی کشته و زخمی شدند. در سال ۱۳۹۷ نیز در جریان مراسم سالگرد، اطراف مجموعه هدف شلیک خمپاره قرار گرفت و دهها نفر زخمی شدند.
یک سال بعد نیز مراسم بیستوپنجمین سالگرد شهید مزاری در نزدیکی خاتمالانبیا هدف حمله مسلحانه قرار گرفت و دهها کشته و زخمی برجا گذاشت.
با وجود این حملات، خاتمالانبیا همچنان محل برگزاری تجمعهای بزرگ باقی ماند و جایگاه خود را در زندگی اجتماعی و مذهبی غرب کابل حفظ کرد.
چرا خاتمالانبیا برای شیعیان اهمیت داشت؟
اهمیت مجموعه خاتمالانبیا را نمیتوان صرفاً با کارکرد یک مدرسه یا مسجد توضیح داد. موقعیت جغرافیایی مجموعه در قلب غرب کابل، وسعت قابل توجه زمین و امکان برگزاری تجمعهای بزرگ، به آن نقشی متفاوت از بسیاری از مراکز مذهبی شهر داده است.
فضای بزرگ و مناسب، موقعیت جغرافیایی خوب و همچنین دسترسی آسان، باعث شد تا این مجموعه طی سه دهه در غرب کابل بی رقیب باشد. مجموعه خاتمالانبیا علاوه بر کارکردهای فرهنگی و اجتماعی، برای بسیاری از شیعیان، جایگاهی هویتی نیز دارد، چرا که طی سه دهه، اکثر حرکتهای فرهنگی و اجتماعی و مذهبی از همین مکان شروع شدهاست، از این رو میتوان گفت که بسته شدن و مصادره آن، به نوعی تقابل مستقیم طالبان با شیعیان تلقی میشود.
خاتمالانبیا در روزهای پایانی؛ از فعالیت تا بستهشدن
منابع محلی میگویند که نیروهای طالبان، روز گذشته با ورود به این مجموعه، طلبهها و مسئولان را از ساختمان بیرون کرده و مدرسه، مصلی و بخشهای اداری مجموعه را مهر و موم کردهاند و بعد از آن سیدحسن فاضلزاده، مدیر مجموعه و چند تن از اساتید حوزه را نیز با خود بردهاند.
وزارت عدلیه طالبان مدعی شده است که زمین این مجموعه دولتی است و باید تخلیه شود. در حالی که اسناد و گزارشهای مربوط به پیشینه زمین نشان میدهد که این قطعه زمین در سال ۱۳۷۱ با حکم شماره ۴۲۱ دولت برهانالدین ربانی برای احداث مدرسه علوم دینی و تأسیسات عامالمنفعه به مردم غرب کابل اختصاص یافته است. چیزی که در تمام حکومتها و در طول تاریخ مرسوم بوده و طالبان نیز بارها چنین اقداماتی انجام دادهاند.
خاتمالانبیا و موج بستهشدن مراکز شیعیان
بستهشدن خاتمالانبیا در شرایطی رخ داده است که طی هفتههای اخیر چندین مرکز مهم مرتبط با جامعه شیعه و هزاره در کابل نیز با محدودیت یا تعطیلی مواجه شدهاند.
پیش از این، نیروهای طالبان در ۱۴ سنبله/شهریور ۱۴۰۵ حوزه علمیه خاتمالنبیین در کابل را محاصره و پس از مقاومت، تخلیه و مهر و موم کردند.
تلویزیون تمدن نیز که وزارت عدلیه طالبان پیشتر فعالیت آن را متوقف کرده بود، در تابستان امسال با تعطیلی و توقف نشرات مواجه شد. وزارت عدلیه طالبان دلیل این اقدام را وابستگی این رسانه به یک حزب سیاسی و استفاده از زمین دولتی عنوان کرده است؛ در مقابل، مسئولان تمدن این ادعاها و روند اقدام علیه رسانه را رد کردهاند.
دفتر تلویزیون راه فردا نیز در شهریور امسال بسته شد و گزارشهایی از بازداشت شماری از کارکنان این رسانه منتشر شد. در ادامه همین روند، گزارشهایی درباره بستهشدن دفتر کمیسیون عالی شیعیان و بازداشت چند تن از اعضای آن منتشر شده است.
اکنون، طالبان یکی از بزرگترین مراکز شیعیان در غرب کابل را مهر و موم کرده و به نظر میرسد مجموعه خاتمالانبیا نیز مانند دیگر مجموعههای شیعی، برای همیشه مصادره خواهد شد.
