به گزارش ایراف، عبدالله عبدالله، رئیس اجرایی پیشین افغانستان، ربانی را یکی از پیشگامان بیداری اسلامی و از چهرههای فکری جریان مبارزه علیه استبداد و اشغال دانست و گفت که استاد ربانی به تعامل میان میراث اسلامی و نیازهای فکری و اجتماعی معاصر باور داشت. وی افزود که ربانی اقوام، پیروان مذاهب و هویتهای مختلف افغانستان را برخوردار از حقوق برابر میدانست و برای آزادی، عدالت، برابری و ارزشهای اسلامی و انسانی مبارزه کرد. عبدالله ربانی را سیاستمداری میانهرو، فقیهی تساهلگرا و رهبر صلحطلب توصیف کرد.
حامد کرزی، رئیسجمهور پیشین افغانستان نیز ضمن گرامیداشت یاد شهید صلح افغانستان، نوشت: استاد ربانی عالم برجسته دینی، رهبر جهادی، شخصیت ملی و صلح طلب بود که برای تحکیم اتحاد و برقراری صلح در کشور تلاش مینمود.
صلاحالدین ربانی، رهبر جمعیت اسلامی افغانستان، در پیام خود بر ضرورت بررسی شخصیت فکری و سیاسی پدرش تأکید کرد و گفت که منظومه فکری ربانی بر توسعه نیروی انسانی، تقویت نقش زنان، حاکمیت قانون، اصلاح ساختار قدرت، حق مردم در تعیین سرنوشت سیاسی، عدالت و مشارکت سیاسی استوار بود. وی افزود که ربانی انحصارگرایی، برتریطلبی و تبعیض را از عوامل شکست تجربههای سیاسی افغانستان میدانست و بر عقلانیت جمعی، فرهنگ شورایی و اعتدالگرایی تأکید داشت. صلاحالدین ربانی همچنین با اشاره به وضعیت کنونی افغانستان، توجه به میراث سیاسی و فکری پدرش را ضروری دانست. این محور با پیامهای پیشین جمعیت اسلامی درباره میراث سیاسی ربانی نیز همخوان است.
مولوی حبیب حسام، رئیس شورای علمای جبهه مقاومت ملی افغانستان، نیز در روایتی مفصل از دیدارها و سفرهای خود با ربانی، بر اعتدال دینی، تسامح، رواداری، نگاه فرامذهبی و مخالفت او با تعصب قومی تأکید کرد. وی افزود که ربانی در کنفرانس بینالمللی بیداری اسلامی در تهران بر مقابله با تکفیر و افراطگرایی مذهبی، تقویت اخوت اسلامی و ایجاد سازوکارهای مشترک برای حمایت از جریانهای بیداری اسلامی تأکید کرده بود. حسام همچنین روایتهایی درباره هشدارهای امنیتی پیش از ترور ربانی مطرح کرد؛ این بخش از اظهارات او در قالب خاطرات و روایت شخصی بیان شده است.
سیدباقر محسنی، استاد دانشگاه و کارشناس مسائل سیاسی نیز ربانی را از نظر حلم، بردباری، ادب، نزاکت و دانش، متفاوت از بسیاری از رهبران سیاسی معاصر افغانستان دانست. وی افزود که ربانی در شرایط دشوار سیاسی، از برخوردهای احساسی و ادبیات سطحی پرهیز میکرد و دانش و شخصیت علمی او سبب شده بود با متانت و اعتمادبهنفس با مسائل سیاسی برخورد کند.
از سوی دیگر، آثار حکیمی، فعال فرهنگی نیز با اشاره به جایگاه سیاسی ربانی گفت که او مشروعیت حکومتداری را وابسته به مکان حضور یک مبارز نمیدانست، بلکه آن را ناشی از هدف، آرمان و مشروعیت مبارزه میدانست. وی افزود که «هر کجا که ربانی حضور داشت، ارگ نیز همانجا بود».
در همین حال، عزیز بارز، پژوهشگر روابط بینالملل در بررسی کارنامه سیاسی ربانی، دوران ریاست او را در شرایط فروپاشی ساختار قدرت، خلأ امنیتی، جنگ داخلی و مداخلات منطقهای ارزیابی کرد و گفت که دولت او با بحرانهای متعدد مشروعیت، امنیت و ثبات مواجه بود. وی افزود که ربانی در برابر مخالفان بر گفتوگو و راهکارهای سیاسی تأکید داشت و ترور او در جریان تلاشهای صلح، ضربهای جدی به روند گفتوگوهای سیاسی افغانستان وارد کرد.
همچنین نورالحق نور، از نزدیکان و شاگردان ربانی، او را رهبری دانا، بردبار و صلحطلب خواند و گفت که ربانی جنگطلب نبود و صلح شرافتمندانه و عادلانه را بر جنگ ترجیح میداد. وی افزود که ربانی در طول دههها برای آگاهی، آزادی و عدالت مبارزه کرد و در برابر اشغال و نظامهای ستمگر ایستاد.
مجیب رحمان رحیمی، دیپلمات پیشین افغانستان، نیز با گرامیداشت پانزدهمین سالروز شهادت برهانالدین ربانی، خاطرات خود از دیدار با او در لندن و کابل را بازگو کرد. وی گفت که ربانی از وضعیت سیاسی افغانستان و عملکرد برخی اعضای جمعیت اسلامی در ساختار قدرت ناراضی بود و بر بازسازی تشکیلات جمعیت و بسیج دوباره نیروها تأکید داشت. رحمان افزود که ربانی از ظهور نسل جدیدی از کادرهای متخصص در میان نیروهای جهاد و مقاومت خرسند بود و کمبود نیروهای متخصص را یکی از عوامل ناکامی دولت اسلامی میدانست.
وی افزود که در آخرین دیدار با ربانی، چند هفته پیش از ترور او، مصاحبهای مفصل با وی انجام داده و استاد شهید دیدگاههای خود درباره مسائل مختلف را برخلاف معمول با صراحت بیان کرده بود. رحمان با اشاره به وضعیت کنونی افغانستان، ربانی را رهبری خردمند و میانهرو خواند و یاد و آرمانهای او را گرامی داشت.
همچنین قدمشاه شهیم، فرمانده پیشین ستاد ارتش افغانستان، ربانی را شخصیتی حلیم، عالم و مبارز خواند و گفت که او پس از سال ۲۰۰۱ تلاش کرد در روند جدید سیاسی افغانستان نقش داشته باشد و برای برقراری صلح پایدار مسئولیت شورای عالی صلح را پذیرفت. وی افزود که ربانی در این مسیر جان خود را از دست داد و میراث او را در پیوند با آزادی، عدالت، مشارکت سیاسی و صلح دانست.
عزیزالله آریانفر، نویسنده و پژوهشگر نیز ربانی را نماد اعتدال دینی، همزیستی و رواداری توصیف کرد و گفت که مخالفان او از روند صلح برای نزدیکشدن به وی استفاده کردند. وی افزود که افغانستان با کشتهشدن ربانی فرصتی تاریخی برای دولتسازی ملی، همبستگی و سازندگی را از دست داد.
نقیب آروین، خبرنگار نیز ربانی را در مقایسه با بسیاری از رهبران اسلامگرا، شخصیتی میانهرو و صلحجو خواند و گفت که او توانست پس از سالها مبارزه سیاسی و نظامی، جایگاه خود را بهعنوان رئیس دولت افغانستان تثبیت کند. وی افزود که حضور یک رهبر از یک قوم متفاوت در رأس دولت افغانستان را میتوان بخشی از تجربه عدالت سیاسی و قومی در تاریخ معاصر کشور دانست.
عبدالبصیر سالنگی، والی پیشین پروان نیز با اشاره به پیشینه علمی ربانی گفت که او از معدود رهبران افغانستان بود که دانش دینی و آشنایی با علوم و تحولات معاصر را در کنار هم داشت. وی افزود که ربانی در یکی از دشوارترین دورههای تاریخ کشور مسئولیت رهبری را برعهده گرفت و شخصیتی جامع در حوزه دین، دانش، سیاست و فرهنگ بود.
ویس ناصری، خبرنگار، نیز ربانی را از دانشمندترین رهبران جهادی و رؤسای جمهوری افغانستان و شخصیتی حلیم، متواضع و معتدل توصیف کرد. وی افزود که ربانی برای پایان جنگ و دستیابی به توافق سیاسی تلاش کرد و در جریان همین تلاشها جان خود را از دست داد. ناصری همچنین با اشاره به همکاری خود با ربانی، گفت که او در پرورش نسل جدیدی از فرماندهان، سیاستمداران و چهرههای فرهنگی نقش داشت و در مناسبات سیاسی خود بر مسائل قومی، زبانی و مذهبی تأکید نمیکرد.
عبدالناصر رحیمی، فعال فرهنگی نیز ربانی را «شرافتمندترین و خردمندترین رئیسجمهور کشور» خواند و گفت که میراث فکری او بر خردورزی، دوراندیشی، مصلحتاندیشی، همدیگرپذیری و عدالت استوار بود. وی افزود که پیروان ربانی برای ادامه مسیر او باید بر همین منظومه فکری تکیه کنند.
نوررحمان اخلاقی، وزیر مهاجرین در حکومت پیشین نیز گفت که ربانی در مسیر تقویت مردمسالاری، مشارکت سیاسی و حل مسالمتآمیز منازعه افغانستان تلاش کرد و در انتخابات پارلمانی و ریاستجمهوری نقش فعال داشت. وی افزود که ربانی مردمسالاری را راهحل منازعات ریشهدار افغانستان میدانست و تلاش او برای صلح سرانجام به قیمت جانش تمام شد.
حکومت پیشین افغانستان، لقب «شهید صلح» را به برهانالدین ربانی داد و همه ساله در روز ترور او، مراسمهایی در سطح ولایات افغانستان برگزار میشد.
