فداحسین مالکی، سفیر سابق ایران در افغانستان و عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس شورای اسلامی، در گفتگوی ویژه با ایراف با اشاره به سابقهٔ فعالیت خلیلزاد در افغانستان و نقش او در سیاست منطقهای آمریکا، نسبت به اهداف این سفر ابراز بدبینی کرد. به گفتهٔ او، تجربهٔ کشورهای منطقه از عملکرد خلیلزاد، بهویژه در دورهٔ حضور او در افغانستان، باعث شده است که بازگشت این چهرهٔ آمریکایی به کابل نیازمند بررسی دقیقتر باشد.
نمایندهٔ مردم زاهدان و عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس، با اشاره به سفر اخیر زلمی خلیلزاد به افغانستان، نسبت به نقش و اهداف او در تحولات جدید این کشور هشدار داد و گفت سفرهای گذشتهٔ خلیلزاد به منطقه همواره با پیامدهای منفی همراه بوده و به همین دلیل باید نسبت به حضور دوبارهٔ او با حساسیت و دقت بیشتری برخورد کرد. مالکی همچنین با اشاره به قراردادهای اقتصادی عربستان در افغانستان تأکید کرد که این تحولات را نمیتوان صرفاً اقتصادی دانست و با توجه به شرایط پیچیدهٔ منطقه و تقابل ایران و آمریکا، این روابط میتواند ابعاد سیاسی و امنیتی نیز پیدا کند.
سفرهای منطقهای خلیلزاد؛ چرا باید حساس بود؟
مالکی با اشاره به سابقهٔ زلمی خلیلزاد در منطقه گفت که سفرهای گذشتهٔ او همواره با پیامدهای مثبتی برای کشورهای منطقه همراه نبوده است و به همین دلیل نسبت به سفر اخیر او خوشبین نیست.
وی خلیلزاد را چهرهای با سابقهٔ طولانی در سیاست آمریکا در قبال افغانستان دانست و گفت در دورهای که او بهعنوان سفیر آمریکا در افغانستان فعالیت میکرد، تلاش داشت بر معادلات سیاسی و منطقهای تاثیر بگذارد.
به گفتهٔ مالکی، یکی از موضوعاتی که در آن دوره مورد توجه خلیلزاد قرار داشت، مناسبات میان افغانستان، ایران و پاکستان و نحوهٔ تأثیرگذاری بر معادلات میان این کشورها بود. او معتقد است به همین دلیل، کشورهای منطقه و مردم افغانستان و پاکستان خاطرات چندان مثبتی از حضور خلیلزاد ندارند.
سفیر سابق ایران در افغانستان با تأکید بر اینکه خلیلزاد را نمیتوان صرفاً یک چهرهٔ اقتصادی یا واسطهای برای انجام قراردادهای تجاری دانست، گفت او پیش از آنکه در برخی مناسبات جدید بهعنوان تسهیلکنندهٔ روابط افغانستان با کشورهای عربی مطرح شود، یکی از چهرههای شناختهشدهٔ سیاست آمریکا در منطقه بوده است.
مالکی افزود که همین سابقه باعث میشود نسبت به سفر و فعالیتهای اخیر او با احتیاط بیشتری نگاه شود و تحرکات وی صرفاً بر اساس عنوان یا نقشی که اکنون برایش تعریف شده، ارزیابی نشود.
وی ابراز امیدواری کرد که حکومت طالبان تحت تأثیر آنچه وی «ترفندهای سیاسی» خلیلزاد خواند قرار نگیرد و در تصمیمگیریهای خود منافع ملی و مصالح مردم افغانستان را در اولویت قرار دهد.
نقش خلیلزاد در قراردادهای اقتصادی افغانستان چیست؟
عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس در ادامه دربارهٔ نقش خلیلزاد در مناسبات اقتصادی جدید افغانستان، از جمله قراردادهای این کشور با عربستان، گفت شناخت او از خلیلزاد به سالهای گذشته بازمیگردد و به همین دلیل نمیتوان حضور فعلی او را صرفاً از زاویهٔ فعالیتهای اقتصادی بررسی کرد.
مالکی با اشاره به دورهای که خلیلزاد در افغانستان فعالیت میکرد، مدعی شد که حتی در آن مقطع نیز نسبت به فعالیتهای او و نوع نقشآفرینیاش در معادلات سیاسی افغانستان حساسیتهایی وجود داشته است.
وی با اشاره به حضور خلیلزاد در روند مناسبات اقتصادی افغانستان و عربستان گفت: اگر این حضور صرفاً برای تسهیل سرمایهگذاری و انجام فعالیتهای اقتصادی باشد، موضوع میتواند در چارچوب روابط طبیعی میان کشورها تعریف شود؛ اما اگر این فعالیت اقتصادی مقدمهای برای ایجاد نفوذ سیاسی یا امنیتی باشد، شرایط کاملاً متفاوت خواهد بود.
مالکی در همین زمینه نسبت به احتمال پررنگتر شدن ردپای آمریکا در افغانستان هشدار داد و گفت حضور دوبارهٔ چهرهای مانند خلیلزاد میتواند این پیام را به همراه داشته باشد که آمریکا همچنان به دنبال حفظ یا تقویت نفوذ خود در افغانستان است.
او تأکید کرد که افغانستان پس از دو دهه حضور نظامی و سیاسی آمریکا، اکنون در تلاش است تا مسیر مستقلی را در روابط خارجی خود دنبال کند و نباید اجازه داده شود مناسبات اقتصادی به ابزاری برای بازگشت نفوذ سیاسی قدرتهای خارجی تبدیل شود.
به گفتهٔ مالکی، در شرایط فعلی لازم است دولت افغانستان با دقت بیشتری نسبت به نوع همکاریهای خارجی خود تصمیمگیری کند و میان سرمایهگذاری اقتصادی واقعی و تلاش برای ایجاد نفوذ سیاسی و امنیتی تمایز قائل شود.
سرمایهگذاری عربستان در افغانستان؛ نفوذ زیر سایه اقتصاد
مالکی در بخش دیگری از این گفتوگو به حضور اقتصادی عربستان در افغانستان پرداخت و گفت عربستان سعودی نیز طی سالهای گذشته تلاش کرده است روابط خود با افغانستان را گسترش دهد و در این کشور جای پای بیشتری پیدا کند.
وی تأکید کرد که اصل سرمایهگذاری خارجی در افغانستان مسئلهٔ منفی نیست و اگر کشورهای مختلف با هدف توسعهٔ زیرساختها، ایجاد اشتغال، افزایش تولید و بهرهبرداری از ظرفیتهای اقتصادی افغانستان وارد این کشور شوند، میتواند برای اقتصاد افغانستان مفید باشد.
با این حال، مالکی معتقد است شرایط منطقه بهگونهای است که نمیتوان هر قرارداد اقتصادی را بدون توجه به پیامدهای سیاسی و امنیتی آن بررسی کرد.
او گفت افغانستان کشوری با موقعیت ژئوپلیتیکی مهم است و قرار گرفتن آن در مجاورت ایران، پاکستان و آسیای مرکزی باعث شده است تحولات این کشور همواره مورد توجه قدرتهای منطقهای و فرامنطقهای باشد.
نمایندهٔ زاهدان افزود: عربستان نیز مانند سایر کشورها منافع و اهداف خود را دنبال میکند و طبیعی است که در کنار اهداف اقتصادی، به دنبال گسترش روابط و افزایش نفوذ خود در منطقه باشد.
مالکی با تأکید بر اینکه مردم افغانستان نسبت به رفتار کشورهای خارجی بیتفاوت نیستند، گفت افغانستانیها بهخوبی میدانند کدام کشورها در مسیر توسعه و ثبات افغانستان حرکت میکنند و کدام کشورها ممکن است از ظرفیتهای این کشور برای پیشبرد اهداف سیاسی خود استفاده کنند.
وی در عین حال تصریح کرد که ایران با اصل حضور اقتصادی عربستان در افغانستان مخالفتی ندارد و اگر این حضور در مسیر منافع اقتصادی مردم افغانستان باشد، میتواند یک رابطهٔ طبیعی میان دو کشور تلقی شود.
ابعاد امنیتی قراردادهای اقتصادی
مالکی در ادامه با اشاره به شرایط پیچیدهٔ منطقه گفت تحولات اخیر باعث شده است بسیاری از مناسبات اقتصادی و سیاسی را نتوان جدا از مسائل امنیتی تحلیل کرد.
وی با اشاره به تقابل ایران و آمریکا و تحولات اخیر منطقه افزود که در چنین شرایطی هرگونه تحرک سیاسی، اقتصادی و دیپلماتیک قدرتهای خارجی در کشورهای منطقه میتواند پیامدهایی فراتر از حوزهٔ اقتصادی داشته باشد.
به گفتهٔ مالکی، افغانستان، پاکستان، ایران، عربستان و دیگر کشورهای منطقه هرکدام در حال بازتعریف مناسبات خود در شرایط جدید هستند و به همین دلیل، قراردادهای اقتصادی و سفرهای دیپلماتیک باید در چارچوب بزرگتری مورد بررسی قرار گیرد.
وی تأکید کرد که حضور عربستان در افغانستان اگر صرفاً اقتصادی باشد، از نگاه ایران مسئلهای طبیعی است؛ اما اگر این حضور با اهداف سیاسی، امنیتی یا تلاش برای تغییر معادلات منطقهای همراه شود، تهران نسبت به آن حساس خواهد بود.
مالکی همچنین گفت که نباید از نقش آمریکا در تحولات جدید منطقه غافل شد و حضور چهرههایی مانند خلیلزاد میتواند این نگرانی را ایجاد کند که واشنگتن در حال بررسی راههایی برای بازتعریف نقش خود در افغانستان است.
وی افزود که تجربهٔ دو دههٔ گذشته نشان داده است حضور قدرتهای خارجی در افغانستان میتواند آثار بلندمدتی بر امنیت این کشور و کشورهای همسایه داشته باشد؛ بنابراین هرگونه تحرک جدید باید با دقت و حساسیت دنبال شود.
روابط ایران و افغانستان؛ فراتر از تغییر دولتها
عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس در بخش دیگری از سخنان خود با تأکید بر روابط تاریخی ایران و افغانستان گفت مناسبات دو کشور صرفاً به روابط میان دولتها محدود نمیشود.
مالکی روابط میان مردم ایران و افغانستان را دارای ریشههای تاریخی، فرهنگی و تمدنی دانست و گفت تغییر حکومتها در افغانستان نمیتواند این پیوندهای عمیق را از بین ببرد.
وی افزود که افغانستان در طول تاریخ تلاش کرده است اجازه ندهد خاک این کشور به محلی برای اقدام علیه کشورهای همسایه، بهویژه ایران، تبدیل شود.
مالکی با اشاره به تحولات اخیر و تقابل ایران و آمریکا گفت در جریان جنگ اخیر، مردم افغانستان مواضعی در حمایت از ایران داشتند و دولت فعلی افغانستان نیز اجازه نداد خاک این کشور برای اقدام نظامی علیه ایران مورد استفاده قرار گیرد.
وی این مسئله را نشانهٔ اهمیت روابط ایران و افغانستان دانست و تأکید کرد که امنیت دو کشور به یکدیگر پیوند خورده است و هرگونه بیثباتی در افغانستان میتواند بر امنیت مرزهای شرقی ایران نیز تأثیر بگذارد.
نمایندهٔ زاهدان ادامه داد که به همین دلیل جمهوری اسلامی ایران تحولات سیاسی و امنیتی افغانستان را با دقت دنبال میکند و نسبت به تغییر موازنهٔ نفوذ کشورهای خارجی در این کشور حساس است.
مالکی: ایران با حضور اقتصادی عربستان در افغانستان مشکلی ندارد
مالکی در پایان با اشاره به روابط ایران و عربستان گفت که مناسبات دو کشور نیز در سالهای اخیر در مسیر متفاوتی قرار گرفته و از دورهای از سردی و تنش به سمت تعامل بیشتر حرکت کرده است.
وی تأکید کرد که ایران با اصل روابط اقتصادی عربستان با افغانستان مسئلهای ندارد و نمیتوان هر فعالیت اقتصادی عربستان در منطقه را لزوماً اقدامی علیه ایران تلقی کرد.
مالکی گفت آنچه اهمیت دارد، اهداف پشت این روابط و نحوهٔ استفاده از ظرفیتهای اقتصادی است.
به گفتهٔ او، اگر عربستان در افغانستان با هدف سرمایهگذاری، توسعهٔ اقتصادی و کمک به ایجاد فرصتهای جدید برای مردم این کشور فعالیت کند، ایران نیز از آن استقبال خواهد کرد؛ اما اگر این فعالیتها با اهداف سیاسی و امنیتی و تلاش برای ایجاد شکاف میان کشورهای منطقه همراه شود، طبیعتاً نگرانیهایی ایجاد خواهد کرد.
وی در عین حال بر ضرورت پرهیز از نگاه صفر و صدی به روابط منطقهای تأکید کرد و گفت ایران و عربستان نیز میتوانند در چارچوب منافع مشترک، روابط خود را توسعه دهند.
مالکی خاطرنشان کرد که شرایط منطقه به سمت تعامل بیشتر کشورهای همسایه و کاهش تنشها پیش میرود و در چنین فضایی، همهٔ کشورها باید تلاش کنند مناسبات اقتصادی را از رقابتهای مخرب سیاسی و امنیتی جدا کنند.
زلمی خلیلزاد، دیپلمات افغانتبار آمریکایی، از چهرههای شناختهشدهٔ سیاست خارجی آمریکا در قبال افغانستان و منطقه است. او در دورههای مختلف مسئولیتهای دیپلماتیک و سیاسی در ارتباط با افغانستان داشته و در سالهای گذشته نیز بهعنوان نمایندهٔ ویژهٔ آمریکا در امور افغانستان فعالیت کرده است.
افغانستان در سالهای اخیر تلاش کرده است روابط اقتصادی خود را با کشورهای مختلف منطقه گسترش دهد و برای توسعهٔ منابع طبیعی و زیرساختهای خود سرمایهٔ خارجی جذب کند. عربستان سعودی نیز در چارچوب همین روند، به دنبال توسعهٔ روابط اقتصادی با افغانستان و حضور در پروژههای اقتصادی و انرژی این کشور است.
در چنین شرایطی، حضور خلیلزاد در کابل و نقش او در برخی مناسبات مرتبط با سرمایهگذاری عربستان، توجه ناظران منطقهای را به خود جلب کرده است. برای ایران، تحولات افغانستان از اهمیت ویژهای برخوردار است؛ چرا که دو کشور علاوه بر مرز مشترک، پیوندهای تاریخی، فرهنگی و اقتصادی گستردهای دارند و تحولات امنیتی افغانستان میتواند مستقیماً بر امنیت مرزهای شرقی ایران و معادلات منطقهای اثرگذار باشد.
از همین رو، هرگونه افزایش حضور قدرتهای فرامنطقهای یا تغییر در موازنهٔ نفوذ کشورهای خارجی در افغانستان، از سوی تهران با حساسیت دنبال میشود.
