سید مرتضی افقه، اقتصاددان و استاد دانشگاه در گفتوگو با ایراف، با اشاره به تشدید فشارهای اقتصادی آمریکا علیه ایران با تایید این واقعیت که تحریمهای جدید در صورت همراهکردن کشورهای دیگر با سیاست واشنگتن میتواند فشار محاصره اقتصادی را افزایش دهد، تأکید کرد که افغانستان، با وجود محدودیتهای اقتصادی، میتواند بهعنوان مسیر ارتباطی ایران با چین، هند و آسیای مرکزی مورد استفاده قرار گیرد و توسعه راههای زمینی و ریلی در این مسیر، هزینه تجارت را کاهش دهد.
تحریمهای ثانویه و راهکارهای مقابله با آن
افقه درباره مرحله جدید فشارهای اقتصادی آمریکا علیه ایران اظهار کرد: اینکه هنوز چه تحریمهای جدیدی میتواند بیش از تحریمهای پیشین اعمال شود، بهطور دقیق مشخص نیست، اما آنچه از اظهارات مقامهای آمریکایی، بهویژه مسئولان خزانهداری این کشور، میتوان دریافت این است که واشنگتن تلاش دارد کشورهای دیگر را نیز از هرگونه مراوده تجاری با ایران منع کند.
وی افزود: ایران در سالهای گذشته بخشی از محدودیتهای تحریمی را از طریق کشورهای ثالث دور میزد و مبادلات مالی و تجاری خود را بهصورت غیرمستقیم انجام میداد، اما اگر در مرحله جدید، کشورها نیز با سیاست آمریکا همراه شوند، فشار اقتصادی افزایش خواهد یافت.
این اقتصاددان ادامه داد: اگر علاوه بر محدودیتهای موجود، مسیرهای زمینی صادرات و واردات ایران نیز با مانع مواجه شود، فشار ناشی از محاصره اقتصادی و تحریم بسیار بیشتر خواهد شد؛ هرچند در حال حاضر کشورهایی مانند روسیه و چین همچنان بهطور کامل با این سیاست همراه نشدهاند.
اقتصاد ایران و وابستگی به روابط خارجی
افقه با اشاره به تجربه تشدید تحریمها از سال ۱۳۹۷ گفت اقتصاد ایران به دلیل وابستگی قابل توجه به درآمدهای نفتی و ارز حاصل از صادرات نفت، نسبت به تحولات سیاست خارجی و روابط تجاری آسیبپذیر است.
وی افزود: در آن مقطع نیز معتقد بودم اقتصادی که بخش قابل توجهی از متغیرهای آن و معیشت مردم به روابط خارجی و درآمدهای نفتی وابسته است، نمیتواند برای مدت طولانی فشار تحریم را بدون پیامدهای جدی تحمل کند.
این استاد دانشگاه با اشاره به شرایط اقتصادی و فشار بر معیشت مردم تأکید کرد: «اقتصاد را نمیشود بیشتر از این معطل کرد» و سیاستگذاریها باید به سمت کاهش آسیبپذیری اقتصاد در برابر فشارهای خارجی حرکت کند.
افغانستان؛ بازار محدود اما مسیر مهم برای ارتباط با شرق
افقه درباره تأثیر فشارهای اقتصادی بر تجارت ایران با کشورهای شرقی و بهویژه افغانستان گفت: ایران به دلیل وسعت سرزمینی و موقعیت جغرافیایی، ظرفیتهای متعددی برای ایجاد مسیرهای تجاری دارد، اما کشورهای منطقه نیز در نظام بینالملل منافع خود را دنبال میکنند و میزان همکاری آنها با ایران به عوامل مختلفی بستگی دارد.
وی درباره افغانستان اظهار کرد: افغانستان به دلیل شرایط و نوع رابطهای که با آمریکا دارد، ممکن است ظرفیتهایی برای همکاری با ایران داشته باشد، اما این کشور از نظر اندازه اقتصاد و ظرفیت تولید، نمیتواند بهتنهایی بخش قابلتوجهی از نیازهای اقتصادی ایران را جبران کند.
این اقتصاددان افزود: ظرفیت اصلی افغانستان برای ایران شاید بیشتر از آنکه در حجم تجارت مستقیم باشد، در نقش این کشور بهعنوان یک مسیر ارتباطی با شرق تعریف شود؛ مسیری که بتواند ایران را به چین، هند و آسیای مرکزی متصل کند.
راهآهن؛ حلقه اتصال ایران، افغانستان و بازارهای شرق
افقه درباره افزایش حملونقل ریلی میان ایران و افغانستان نیز گفت راهآهن یکی از ابزارهای مهم برای کاهش هزینه حملونقل است و در مقایسه با حملونقل جادهای و هوایی میتواند هزینه جابهجایی کالا را کاهش دهد.
وی تأکید کرد: اگر در افغانستان سرمایهگذاری لازم برای توسعه خطوط ریلی انجام شود و مسیر ایران از طریق این کشور به بازارهایی مانند چین، هند و آسیای مرکزی متصل شود، این مسئله میتواند در شرایط فعلی کمک قابلتوجهی به توسعه تجارت ایران کند.
به گفته افقه، برای تحقق چنین ظرفیتی، علاوه بر سرمایهگذاری، توسعه جاده و راهآهن و ایجاد زیرساختهای مناسب ضروری است؛ هرچند اجرای بسیاری از این پروژهها در کوتاهمدت امکانپذیر نیست و به برنامهریزی بلندمدت نیاز دارد.
افغانستان؛ از بازار صادراتی تا کریدور منطقهای
این استاد دانشگاه با اشاره به ظرفیت افغانستان بهعنوان یک پل ارتباطی میان ایران و شرق گفت ایران باید در کوتاهمدت ظرفیت تجارت خود با افغانستان را تا حد امکان افزایش دهد و در مرحله بعد، این کشور را بهعنوان بخشی از مسیر ارتباطی خود با جهان شرق مورد توجه قرار دهد.
وی افزود: در شرایطی که ایران با محدودیتهای اقتصادی و تجاری مواجه است، باید مسیرهای جدید ارتباطی ایجاد شود و کشور صرفاً به یک مسیر یا یک شیوه ارتباطی وابسته نباشد.
استفاده از تنگنای اقتصادی برای ایجاد مسیرهای جدید
افقه در جمعبندی گفت شرایط فعلی، با وجود تمام فشارهایی که به اقتصاد ایران وارد میکند، میتواند فرصتی برای بازنگری در مسیرهای ارتباطی و تجاری کشور باشد.
وی تأکید کرد: ایران باید همزمان با تلاشهای دیپلماتیک، روی ایجاد و توسعه مسیرهای جدید سرمایهگذاری کند تا در صورت بروز بحرانهای مشابه در آینده، فشار کمتری به مردم وارد شود.
این اقتصاددان خاطرنشان کرد استفاده از افغانستان بهعنوان یک کریدور منطقهای تنها برای ایران منفعت ندارد و میتواند به اقتصاد افغانستان نیز کمک کند؛ چرا که با عبور کالا و فعالشدن مسیرهای ترانزیتی، بخشی از درآمد حاصل از ترانزیت وارد اقتصاد افغانستان شده و میتواند به کاهش مشکلات اقتصادی این کشور کمک کند.
تشدید فشارهای اقتصادی و تحریمی علیه ایران، اهمیت مسیرهای جایگزین تجارت و ترانزیت را افزایش داده است. در این میان، موقعیت جغرافیایی افغانستان میتواند این کشور را به یکی از حلقههای اتصال ایران به آسیای مرکزی، چین و هند تبدیل کند. توسعه کریدورهای جادهای و ریلی، بهویژه در امتداد مسیرهای ایران و افغانستان، علاوه بر کاهش هزینه حملونقل و افزایش تجارت دوجانبه، میتواند زمینه نقشآفرینی بیشتر افغانستان در ترانزیت منطقهای را فراهم کند.
