به گزارش ایراف، کار بازسازی و مرمت روضه شریف مزارشریف روز گذشته با هزینه اعلام‌شده ۴۰ میلیون افغانی آغاز شد. مقام‌های محلی بلخ گفته‌اند این پروژه با هدایت سراج‌الدین حقانی، سرپرست وزارت کشور طالبان، و با حمایت مالی «برکت‌زی گروپ» اجرا می‌شود و قرار است روند بازسازی آن تا دو سال آینده ادامه داشته باشد.
اما این پروژه، نخستین عملیات مرمت روضه شریف نیست؛ بلکه تازه‌ترین حلقه از زنجیره‌ای طولانی از بازسازی‌ها و حفاظت‌هایی است که از قرون میانه تا امروز ادامه داشته است.
روایت پیدایش روضه؛ آرامگاهی که شهری در اطراف آن شکل گرفت
تاریخ شهر مزارشریف با روضه سخی گره خورده است. بر اساس روایت‌های تاریخی و سنت محلی، در سده ششم هجری، محل دفن حضرت علی(ع) در منطقه‌ای نزدیک بلخ شناسایی شد. منابع تاریخی می‌گویند در سال ۵۳۰ هجری قمری، هم‌زمان با دوره سلطان سنجر سلجوقی، آرامگاهی در این محل ساخته شد و به تدریج زیارتگاهی در اطراف آن شکل گرفت.
همین زیارتگاه به تدریج موجب شکل‌گیری یک مرکز جمعیتی و تجاری شد و نام «مزار شریف» نیز از همین مفهوم، یعنی «آرامگاه شریف»، بر روی آن گذاشته شد. به این ترتیب، برخلاف بسیاری از شهرهای تاریخی که ابتدا شکل گرفته و سپس صاحب زیارتگاه شده‌اند، مزارشریف ابتدا زیارتگاهش کشف شد و سپس شهر در اطراف آن شکل گرفت.
البته درباره انتساب این آرامگاه به حضرت علی(ع) میان روایت‌های مذهبی و پژوهش‌های تاریخی اختلاف نظر وجود دارد. آنچه مسلم است، اهمیت تاریخی و مذهبی این مکان در شکل‌گیری و توسعه مزارشریف است.
نخستین ویرانی بزرگ؛ حمله مغول
ساختمان نخستین آرامگاه در جریان حمله مغول در اوایل قرن هفتم هجری، احتمالاً در سال ۱۲۲۰ میلادی، از میان رفت. منابع تاریخی، تأیید می‌کنند که در جریان یورش مغولان، روضه سخی به طور کامل ویران شد و محل برای بیش از دو قرن از رونق پیشین فاصله گرفت.
این نخستین تجربه مهم روضه با ویرانی و بازسازی بود؛ تجربه‌ای که بعدها بارها تکرار شد.
بازسازی بزرگ در دوره تیموریان
نقطه عطف تاریخ روضه شریف در قرن پانزدهم میلادی و دوره تیموریان رقم خورد. سلطان حسین بایقرا، حاکم تیموری هرات، در سال‌های ۱۴۸۰ تا ۱۴۸۱ میلادی دستور ساخت آرامگاه جدیدی را در این محل صادر کرد. این بنا هسته اصلی بنای کنونی روضه شریف را تشکیل می‌دهد.
اهمیت این اقدام تنها به ساخت یک آرامگاه محدود نبود. ایجاد و توسعه بنا، همراه با شکل‌گیری بازارها، مراکز خدماتی و امکانات پیرامونی، به رشد مزارشریف به‌عنوان یک شهر کمک کرد. به همین دلیل، روضه شریف را باید نه فقط یک بنای مذهبی، بلکه یکی از عناصر اصلی شکل‌گیری هویت شهری مزارشریف دانست.
تغییرات و مرمت‌ها در دوره‌های بعدی
بنای تیموری در قرون بعدی نیز بدون تغییر باقی نماند. حاکمان و متولیان مختلف در دوره‌های بعد به توسعه، تزئین و نگهداری آن پرداختند. بخش مهمی از شهرت امروزی روضه شریف نیز به کاشی‌کاری‌های آبی و فیروزه‌ای، گنبدها و تزئینات موزاییکی آن مربوط است.
مطالعات معماری نشان می‌دهد که بخش‌هایی از مجموعه در دوره‌های مختلف تغییر کرده و در قرن بیستم نیز عملیات گسترده‌ای برای بازسازی و سامان‌دهی آن انجام شده است. حتی بسیاری از کاشی‌های موجود در نمای بنا در جریان مرمت‌های قرن بیستم تجدید یا جایگزین شده‌اند.
در واقع، روضه شریف امروزی را نمی‌توان یک بنای کاملاً دست‌نخورده متعلق به قرن پانزدهم دانست؛ بلکه این مجموعه حاصل چندین مرحله ساخت، توسعه، مرمت و بازآفرینی در طول قرن‌هاست.
جنگ‌های معاصر؛ آسیب‌هایی که فقط به بنا محدود نبود
تاریخ معاصر مزارشریف نیز با روضه شریف پیوند خورده است. سقوط مزارشریف در سال ۱۹۹۸ که با خشونت گسترده و کشتار غیرنظامیان همراه شد، فصل مهمی در تاریخ اجتماعی و مذهبی این شهر به شمار می‌رود. گزارش‌های آن زمان همچنین از فشار بر اماکن مذهبی شیعیان در مزارشریف خبر داده‌اند.
با این حال، باید میان ویرانی خود روضه شریف و آسیب‌های ناشی از جنگ و خشونت در شهر مزارشریف تفکیک قائل شد. چنانچه در زمان سقوط شهر مزارشریف، روضه سخی آسیب چندانی ندید و از گزند آفات جنگ در امان ماند.
مرمت دولتی پیش از بازگشت طالبان
یکی از مهم‌ترین پروژه‌های رسمی مرمت روضه شریف در سال ۱۳۹۹ شمسی، برابر با ۲۰۲۰ میلادی، آغاز شد. وزارت شهرسازی و اراضی دولت جمهوریت اعلام کرد که این پروژه با هزینه‌ای بیش از ۱۱۹ میلیون افغانی اجرا خواهد شد.
در طرح آن زمان، تنها ساختمان اصلی مورد توجه نبود؛ بلکه بازسازی دیوارهای اطراف، ترمیم دروازه‌های ورودی، سرویس‌های بهداشتی، حوض‌های آب، پیاده‌روها، سنگ‌فرش‌ها و ایجاد ذخیره آب نیز در نظر گرفته شده بود. هدف اعلام‌شده، حفظ اصالت تاریخی و بهبود وضعیت مجموعه برای زائران و گردشگران بود.
اما این روند کامل نشد. مسئولان روضه در سال ۲۰۲۳ گفتند که کار عملی مرمت از حدود سه سال قبل آغاز شده بود، اما پس از تکمیل حدود ۲۸ درصد پروژه متوقف شد. آنها علت فرسودگی بنا را مجموعه‌ای از عوامل از جمله زلزله‌های چند دهه، برف و باران و انفجارها عنوان کرده بودند. در نهایت پروژه دولت جمهوریت مانند ده‌ها پروژه دیگر رها شد و بودجه تخصیص یافته آن نیز به تاراج رفت.
زلزله ۲۰۲۵؛ یکی از جدی‌ترین آسیب‌های سال‌های اخیر
در سوم نوامبر ۲۰۲۵، زلزله‌ای با قدرت ۶.۳ در شمال افغانستان و در نزدیکی مزارشریف، آسیب‌های تازه‌ای به روضه شریف وارد کرد. ترک خوردن بخش‌هایی از بنا، ریزش کاشی‌ها و آسیب به مناره‌ها از جمله خسارت‌های گزارش‌شده بود. در همان زمان ویدیوهایی از مناره‌ها منتشرشد که نشان می‌داد کاشی‌ها ریخته و آسیب جدی دیده‌اند.
این آسیب‌ها نگرانی‌های تازه‌ای درباره وضعیت سازه‌ای یکی از مهم‌ترین بناهای تاریخی افغانستان ایجاد کرد. شماری از ساکنان و فعالان فرهنگی خواستار اقدام فوری برای جلوگیری از گسترش آسیب‌ها شدند؛ زیرا پیش از زلزله نیز بخش‌هایی از بنا به دلیل فرسودگی و نبود مرمت کافی در وضعیت مناسبی قرار نداشت.
ورود یونسکو و ایتالیا به روند حفاظت
پس از زلزله، حفاظت از روضه شریف تنها به برنامه‌های داخلی افغانستان محدود نماند. ایتالیا و یونسکو در سال ۲۰۲۶ برنامه‌ای اضطراری برای ایمن‌سازی و مرمت این مجموعه آغاز کردند. طبق اعلام وزارت خارجه ایتالیا، زلزله به پایه‌ها، سقف‌ها، مناره‌ها و عناصر تزئینی کاشی‌کاری بنا آسیب وارد کرده بود.
یونسکو نیز در اوت ۲۰۲۶ برای اجرای عملیات حفاظت و مرمت بخش‌های آسیب‌دیده روضه شریف فراخوان مناقصه منتشر کرد. این برنامه شامل برداشتن آجرها، کاشی‌ها و گچ‌های آسیب‌دیده، جمع‌آوری بخش‌های تخریب‌شده، برچیدن ایمن مناره آسیب‌دیده و پاک‌سازی بقایای زلزله است.
از این منظر، بازسازی کنونی روضه شریف را باید در چارچوب مجموعه‌ای از تلاش‌های بین‌المللی موازی برای حفاظت از این اثر تاریخی دید؛ نه یک پروژه منفرد.
بازسازی جدید طالبان؛ مرحله‌ای دیگر در تاریخ روضه
اکنون پروژه‌ای که با هدایت سراج‌الدین حقانی آغاز شده، در شرایطی کلید خورده که روضه شریف پس از زلزله ۲۰۲۵ نیازمند مرمت فوری است. هزینه این پروژه ۴۰ میلیون افغانی اعلام شده و مسئولان محلی گفته‌اند اجرای آن با حمایت مالی بخش خصوصی انجام می‌شود.
اهمیت این مرحله از آن جهت است که روضه شریف علاوه بر جایگاه مذهبی، یکی از مهم‌ترین نمادهای تاریخی و معماری افغانستان و یکی از اصلی‌ترین جاذبه‌های فرهنگی مزارشریف است. هرگونه عملیات بازسازی در آن باید میان حفظ اصالت تاریخی، ایمنی سازه‌ای و نیازهای زیارتی و گردشگری تعادل برقرار کند.
روضه شریف؛ تاریخ یک بنا و تاریخ یک شهر
روضه شریف در طول تاریخ چند بار «از نو» ساخته شده است؛ نخستین آرامگاه در دوره سلجوقیان شکل گرفت، در حمله مغول از میان رفت، در دوره تیموریان بنای کنونی آن شکل گرفت و در دوره‌های بعد بارها توسعه و مرمت شد. در قرن بیستم نیز پروژه‌های گسترده‌ای برای حفظ و بازسازی آن انجام گرفت و در دهه‌های اخیر، جنگ، فرسودگی و حوادث طبیعی بار دیگر ضرورت مرمت آن را برجسته کرده است.
بازسازی معیاری و صحیح روضه سخی، میتواند به بهبود شرایط در مزارشریف و همچنین بازگشت این مجموعه تاریخی به روال عادی جذب گردشگران داخلی و خارجی بینجامد، اقدامی که اگر طالبان بتوانند به شکل درست انجامش دهند، تبدیل به سنگ محکی برای عیارسنجی میان حاکمیت طالبان و حکومت پیشین می‌شود.
اکنون در آستانه یک دوره تازه مرمت، پرسش اصلی فقط این نیست که روضه شریف چگونه بازسازی شود؛ بلکه این است که چگونه می‌توان اصالت تاریخی یکی از مهم‌ترین نمادهای مزارشریف را در جریان بازسازی حفظ کرد.
زیرا روضه شریف در طول قرن‌ها در شکل‌گیری نام، هویت، اقتصاد زیارتی و سیمای شهری مزارشریف نقش داشته و به یکی از شناخته‌شده‌ترین نمادهای تاریخی افغانستان تبدیل شده و هرگونه تغییر غیرحرفه‌ای در آن میتواند تبعات جبران ناپذیری در پی داشته باشد و برعکس چنانچه این مرمت به خوبی انجام‌شود، همچون برگ‌زرینی در کارنامه طالبان خواهد ماند.
یک پاسخ
علی بن ابی‌بکر هروی» متوفای ۶۱۱ هجری در صفحه ۷۷ کتاب «الاشارات الی معرفه الزیارات» که قدیمی‌ترین منبع درباره معرفی زیارات جهان اسلام هست، درباره مزار منسوب به امام علی(ع) در منطقه «خواجه خیران» بلخ نوشته است:
«در ناحیه بلخ روستایی به نام خیر[خواجه خیران] است که قبری در آن ظاهر شد و به غلط خیال می‌کنند آن قبر علی بن ابی طالب است.»
اگر مزار منسوب به امام علی(ع) در مزارشریف متعلق به امام علی(ع) نیست پس صاحب اصلی آن کیست؟ ادامه بحث، قضیه را روشن می‌کند.
«ابن فندق» متوفای ۵۶۵ هجری صاحب کتاب «لباب‌الانساب‌والالقاب‌والاعقاب» در مورد صاحب اصلی مرقد منسوب به امام علی(ع) در بلخ، نوشته است:
«نقیب [سرپرست سادات] بلخ در قرن پنجم، برادر زاده‌ای به نام السیدابوالحسن علی بن‌ابی‌طالب داشت که نه تنها با نقیب بلخ مرتبط بود بلکه نزد عمویش دانش می‌آموخت.» (صفحه ۵۷۱ و ۵۷۲)
صاحب لباب‌الانساب در ادامه کتابش به نقل از «شیخ ابو عامر جرجانی» تصریح کرده است:
«علی بن‌ابی‌طالب را دیدم که نزد عمویش ابوالحسن محمد بن عبیدالله [سرپرست سادات بلخ]، شعر می‌خواند.» (همان منبع)
ابن فندق سپس نوشته است:
«از علی بن‌ابی‌طالب [صاحب روضه مزارشریف]، سید تاج‌الدین حسین به یادگار ماند. برادر وی [یعنی فرزند دیگر صاحب روضه] ابومحمد الحسن بن علی بن‌ابی‌طالب ملقب به شرف‌الدین بود.» (لباب‌الانساب‌والالقاب‌والاعقاب صفحه ۵۷۱)
بنا به گفته ابن قندق:
«موی، کاسه و عصای پیامبر(ص) نزد ابومحمد [فرزند صاحب روضه] نگهداری می‌شد و فرزندش، علی و نوه‌اش قاسم نام داشت.» (همان منبع)
یکی دیگر از منابع قدیم که درباره صاحب روضه، توضحیاتی اراده کرده، نویسنده کتاب «فصول‌الفخریه» است. «جمال‌الدین احمد بن علی» معروف به «ابن عنبه» عالم قرن هشتم هجری است که در کتاب فصول‌الفخریه، شجره‌نامه صاحب مرقد مزارشریف را بدین شرح ثبت کرده است:
«السید الفاضل ابوالحسن البلخی علی بن ابی طالب الحسن النقیب ببلخ ابن ابی علی عبیدالله بن ابی الحسن محمد الزاهد بن ابی عبیدالله بن ابوالقاسم علی بن الحسن ابی محمد بن الحسین الاصغر [بن زین العابدین]» (الفصول‌الفخریه صفحه ۱۸۱)
بدین ترتیب، صاحب مزار شریف با هفت واسطه به امام زین العابدین(ع) می‌رسد و از فرزندان سیدالشهدا امام حسین(ع) است که از طریق امام سجاد(ع) ادامه نسل داده است. از متن کتاب الفصول‌الفخریه مشخص می‌شود که پدر صاحب روضه مزارشریف نیز نقیب و سرپرست سادات بلخ بوده که با این حساب، «حسن» با کنیه «ابوطالب» مدتی در بلخ به نقابت پرداخته است. پس از او برادرش که عبارت از عموی صاحب روضه مزار شریف باشد، نقیب سادات بلخ و اطراف آن بوده است. شباهت صاحب روضه در مزارشریف، از لحاظ اسم (علی)، کنیه (ابوالحسن) و کنیه پدرش (ابوطالب) باعث تردید برخی از مردم شیفته اهل‌بیت(ع) در قرن ششم شده و زمینه را برای تصورات نادرست آماده ساخته است. (به کتاب تاریخ تشیع در افغانستان صفحه ۲۱۱ و کتاب کوثرالنبی صفحه ۱۲۶ مراجعه شود)
این بحث را با یادداشتی از آیت‌الله العظمی مرعشی نجفی به پایان می‌برم. این مرجع در حاشیه کتاب «الفخری فی انساب الطالبیین»صفحه ۶۴ نوشته است: « قبر علی بن ابی طالب در نزدیک شهر بلخ زیارتگاه و معروف به مزارشریف است. عامه او را به عنوان قبر امیرالمؤمنین(ع) زیارت می کنند و منشأ این اشتباه اشتراک در اسم او و کنیه پدرش است.»
در نتیجه‌گیری بحث باید تصریح کرد که مرقد منسوب به امام علی(ع) در بلخ، متعلق به وجود مقدس حضرت علی(ع) نبوده بلکه به یکی از فرزندان امام علی(ع) اختصاص دارد. با این حساب، مزارشریف در واقع امام‌زاده «علی ابن ابی طالب» است نه حضرت علی(ع) ابن ابی طالب.
بنابر این، محلی که اکنون بنام روضه شریف در بلخ معروف است، نوبهار بلخ نیز نبوده بلکه مرقد یکی از امام زاده‌گان است. ایجاد شبهه در اصالت اماکن معنوی از جمله روضه شریف در مزار، از همان حربه‌های همیشگی جریان‌های تکفیری و ضاله است که با توجه به مبحث بالا، جای برای بحث باقی نمی‌ماند.