به گزارش ایراف، هفتم صفر (۳۱ تیرماه)، بنا بر تقویم رسمی جمهوری اسلامی ایران، سالروز شهادت امام حسن مجتبی(ع) است؛ هرچند در منابع تاریخی درباره تاریخ دقیق شهادت ایشان اختلاف نظر وجود دارد و ۲۸ صفر نیز از دیگر اقوال مشهور به شمار میرود.
امام حسن(ع) در نیمه ماه رمضان سال سوم هجری در مدینه دیده به جهان گشود. پیامبر اکرم(ص) علاقهای ویژه به ایشان و برادرشان امام حسین(ع) داشت و بارها درباره جایگاه آنان فرمود: «حسن و حسین، سرور جوانان اهل بهشت هستند.» همچنین در حدیثی دیگر فرمود: «هر کس حسن و حسین را دوست بدارد، مرا دوست داشته است.» این جایگاه، تنها به دلیل نسبت خانوادگی نبود، بلکه ریشه در مقام معنوی، علم، تقوا و فضایل اخلاقی آن دو امام داشت.
امامت در یکی از بحرانیترین مقاطع تاریخ اسلام
پس از شهادت امیرالمؤمنین علی(ع) در سال ۴۰ هجری، امام حسن(ع) به امامت رسید و مردم عراق نیز با ایشان بیعت کردند؛ اما جامعه اسلامی درگیر اختلافات عمیق، خستگی ناشی از سالها جنگ داخلی، نفوذ جریان نفاق و خیانت برخی خواص بود. از سوی دیگر، سپاه امام نیز از انسجام کافی برخوردار نبود و بسیاری از فرماندهان و سران قبایل با تطمیع یا تهدید معاویه از همراهی با امام دست کشیدند. حتی برخی از نزدیکان امام نیز در میانه راه به اردوگاه شام پیوستند و گروهی دیگر تا آنجا پیش رفتند که به خیمه امام حمله کردند و اموال ایشان را غارت کردند.
در چنین شرایطی، ادامه جنگ میتوانست به نابودی کامل جبهه حق و قتل هزاران مسلمان بینجامد؛ ازاینرو امام حسن(ع) با در نظر گرفتن مصالح عالی امت اسلام، صلح را بر جنگ ترجیح داد.
صلحی که چهره واقعی حکومت اموی را آشکار کرد
صلح امام حسن(ع) هرگز به معنای سازش با ظلم یا مشروعیتبخشی به حکومت معاویه نبود، بلکه تصمیمی راهبردی برای حفظ اسلام و صیانت از جریان اصیل اهلبیت(ع) بود. امام در متن صلحنامه شروط مهمی را مطرح کرد؛ از جمله اینکه معاویه باید بر اساس قرآن و سنت پیامبر حکومت کند، امنیت جان و مال شیعیان را تضمین کند، دشنام به امیرالمؤمنین علی(ع) را متوقف سازد و برای خود جانشینی تعیین نکند.
اما معاویه پس از استقرار حکومت، تقریباً همه این تعهدات را نقض کرد و حتی در نخستین سخنرانی خود در کوفه اعلام کرد که برای نماز و روزه با مردم نجنگیده، بلکه برای حکومت جنگیده است. این پیمانشکنیها ماهیت واقعی حکومت اموی را آشکار ساخت و زمینه آگاهی جامعه اسلامی را فراهم کرد؛ زمینهای که یک دهه بعد در قیام عاشورا به رهبری امام حسین(ع) به اوج رسید. از این رو بسیاری از اندیشمندان اسلامی، صلح امام حسن(ع) و قیام امام حسین(ع) را دو حلقه از یک راهبرد واحد برای حفظ اسلام و مقابله با انحراف میدانند.
کریم اهلبیت؛ جلوهای از کرامت و بخشندگی
یکی از مشهورترین القاب امام حسن(ع)، «کریم اهلبیت» است؛ لقبی که ریشه در بخشندگی، گذشت و کرامت بینظیر ایشان دارد. در منابع تاریخی آمده است که آن حضرت دو بار تمام دارایی خود را در راه خدا بخشید و سه بار اموالش را به طور مساوی میان خود و نیازمندان تقسیم کرد. خانه امام همواره پناهگاه نیازمندان، یتیمان و درماندگان بود و هیچ نیازمندی از در خانه ایشان دست خالی بازنمیگشت.
از مشهورترین جلوههای حلم امام، ماجرای مرد شامی است که تحت تأثیر تبلیغات بنیامیه، امام را مورد اهانت قرار داد. امام حسن(ع) نه تنها پاسخ تندی به او نداد، بلکه با مهربانی فرمود اگر غریب است، او را مهمان میکند، اگر نیازمند است، به او کمک میکند و اگر سرپناهی ندارد، برایش فراهم میسازد. این رفتار کریمانه چنان مرد شامی را متحول کرد که با شرمندگی از امام عذرخواهی کرد و محبت اهلبیت(ع) در دلش جای گرفت.
عبادت، اخلاق و سبک زندگی امام
در کنار بخشندگی، عبادت و معنویت جایگاه ویژهای در زندگی امام حسن(ع) داشت. در منابع نقل شده است که ایشان بیست و پنج بار پیاده به زیارت خانه خدا رفتند. شبهای خود را با عبادت، دعا و تلاوت قرآن سپری میکردند و در برابر عظمت الهی چنان خاشع بودند که هنگام وضو رنگ چهرهشان دگرگون میشد. اخلاق فردی و اجتماعی امام، تجسم عملی آموزههای پیامبر اسلام(ص) بود و بسیاری از مردم، سیره نبوی را در رفتار ایشان مشاهده میکردند.
زندگی امام حسن(ع) نشان میدهد که امامت تنها به معنای حضور در میدان نبرد نیست، بلکه تشخیص درست شرایط، انتخاب بهترین راه برای حفظ دین و صیانت از جامعه اسلامی نیز بخشی از مسئولیت امام است. اگر قیام عاشورا نماد ایثار و شهادت است، صلح امام حسن(ع) نیز نماد حکمت، آیندهنگری و پاسداری از حقیقت اسلام به شمار میرود.
بنابر روایات مشهور، امام حسن مجتبی(ع) در سال ۵۰ هجری قمری، به تحریک معاویه و با زهر که توسط همسرش جعده بنت اشعث به ایشان خورانده شد، به شهادت رسید. پس از شهادت نیز بنیامیه و برخی مخالفان اهلبیت(ع) مانع دفن ایشان در کنار مرقد پیامبر اکرم(ص) شدند و پیکر مطهر آن حضرت در قبرستان بقیع به خاک سپرده شد؛ آرامگاهی که امروز نیز از داشتن بارگاهی درخور شأن خاندان پیامبر(ص) محروم است.
سالروز شهادت امام حسن مجتبی(ع)، فرصتی برای بازخوانی سیره شخصیتی است که با صبر، عقلانیت، کرامت، آیندهنگری و عزت، الگویی ماندگار از رهبری الهی را به تاریخ اسلام عرضه کرد؛ شخصیتی که نشان داد حفظ دین، اخلاق و مصالح امت، گاه با بردباری و تدبیر، اثری عمیقتر و ماندگارتر از پیروزی در میدان جنگ بر جای میگذارد.
