به گزارش ایراف، بخش قابل توجهی از این واکنشها، بلخی را شخصیتی فراتر از مرزبندیهای قومی، مذهبی و زبانی معرفی کرده و اندیشه او را مبتنی بر آزادی، عدالت، آگاهی، کرامت انسانی و همبستگی ملی دانستهاند.
علامه سیداسماعیل بلخی از برجستهترین اندیشمندان، شاعران و مبارزان معاصر افغانستان به شمار میرود. او در کنار جایگاه علمی و دینی، به دلیل مبارزه با استبداد، دفاع از آزادی و تلاش برای بیداری مردم شناخته میشود. بلخی سالهای طولانی از عمر خود را در زندان حکومت وقت سپری کرد، اما هرگز از آرمانهای خود دست نکشید. اشعار و نوشتههای او سرشار از مفاهیمی چون آزادی، عدالت، مبارزه با استبداد، وحدت اسلامی، آگاهی و عزت انسانی است و همچنان در میان اقشار مختلف جامعه افغانستان جایگاه ویژهای دارد.
سیدانور رحمتی، والی پیشین سرپل با طرح این پرسش که چگونه میتوان یاد بلخی و دیگر آزادمردان را زنده نگه داشت، نوشت ملتهای سرافراز، قهرمانان آزادی را هرگز فراموش نمیکنند. وی با اشاره به شهید سیداسماعیل بلخی و شهید استاد عبدالعلی مزاری، اظهار داشت این شخصیتها برای تحقق عدالت، آزادی، برابری و کرامت انسانی از جان خود گذشتند.
رحمتی افزود پاسداشت این بزرگان تنها به برگزاری مراسم سالگرد محدود نمیشود، بلکه زنده نگه داشتن آرمانهای عدالتخواهانه، آزادیطلبانه و وحدتبخش آنان، بهترین شیوه ادای دین به این چهرههای ماندگار تاریخ افغانستان است.
از سوی دیگر سیدحسین موحد بلخی در یادداشتی، علامه شهید سیداسماعیل بلخی را یکی از برجستهترین مصلحان معاصر افغانستان پس از سیدجمالالدین دانسته و نوشته است که اندیشه و مبارزات او بر آزادیخواهی، عدالتطلبی و وحدت ملی استوار بود.
وی تأکید کرده که بلخی با نگاهی فراتر از قوم، مذهب و زبان، برای شکستن انحصار و استبداد مبارزه کرد و به شخصیتی ملی و مورد احترام اقوام مختلف افغانستان تبدیل شد.
موحد بلخی همچنین نقش بلخی را در احیای هویت اجتماعی و سیاسی شیعیان افغانستان برجسته دانسته و افزوده است که مبارزات او زمینه افزایش حضور پیروان مکتب اهلبیت(ع) در عرصههای آموزش، مدیریت، سیاست و فعالیتهای اجتماعی را فراهم کرد. به گفته او، بلخی همواره مردم را به ترک انزوا، روی آوردن به آموزش، حضور در شهرها و مشارکت در ساختن آینده کشور تشویق میکرد و علم و آگاهی را مهمترین ابزار رهایی از محرومیت و عقبماندگی میدانست.
موحد بلخی در ادامه، به سفرهای علامه بلخی به ایران، عراق و سوریه اشاره کرده و نوشته است که این سفرها موجب معرفی جایگاه شیعیان افغانستان به مراکز علمی جهان اسلام و تقویت ارتباط حوزههای علمیه با علمای افغانستان شد. وی همچنین تأکید کرده است که بلخی با تأکید بر همگرایی، پرهیز از قومگرایی و تقویت وحدت اسلامی، میراثی ماندگار برای نسلهای بعد بر جای گذاشت.
سیدحسن موسوی، در پیامی نوشت که شهید سیداسماعیل بلخی را نباید تنها یک شاعر، روحانی یا مبارز سیاسی دانست، بلکه بزرگترین میراث او تبدیل «هویت دینی» به «مسئولیت اجتماعی» بود. وی افزود بلخی در دورانی که افغانستان گرفتار شکافهای قومی، مذهبی و سیاسی بود، به جای دامن زدن به اختلافها، از عزت، آزادی، وحدت و کرامت انسان سخن گفت.
وی ادامه داد که جامعه افغانستان امروز بیش از هر زمان دیگری به بازخوانی این بخش از اندیشه بلخی نیاز دارد؛ اینکه هیچ قوم، مذهب یا تباری بدون همبستگی و عدالت به آیندهای روشن نخواهد رسید. موسوی همچنین تأکید کرد زنده نگه داشتن نام بلخی تنها با نقل اشعار او محقق نمیشود، بلکه عمل به آرمانهایش، یعنی وحدت، آگاهی و دفاع از کرامت انسان، بهترین شیوه پاسداشت این اندیشمند بزرگ است.
حامد مرادی نیز در پیامی، پنجاهوهشتمین سالگرد شهادت «پرچمدار بیداری، آزادگی و عدالت» را گرامی داشت. وی نوشت با وجود گذشت ۵۸ سال از شهادت بلخی، فریاد عدالتخواهی و آزادگی او همچنان زنده است و دشمنان هرچند توانستند جسم او را از میان بردارند، اما هرگز موفق به خاموش کردن اندیشههایش نشدند.
به گفته مرادی، نام بلخی امروز نیز پرچم مقاومت، عدالتخواهی و آزادگی است و آرمانهای او همچنان الهامبخش آزادگان خواهد بود.
آصف احسانی، پژوهشگر و فعال فرهنگی، نیز در یادداشتی، مهمترین ویژگی اندیشه بلخی را نگاه فراتر از مرزبندیهای قومی، زبانی و مذهبی دانست. وی نوشت بلخی ریشه بحران افغانستان را در استبداد سیاسی، فقر فرهنگی و نهادینه شدن جهل میدید و باور داشت اختلافات قومی و مذهبی، در سایه حکومتهای استبدادی، به ابزاری برای تداوم سلطه تبدیل میشوند.
وی افزود از نگاه بلخی، راه نجات افغانستان از این چرخه، گسترش آزادی، دانش، آگاهی و عدالت است و تنها جامعهای که به علم و آگاهی مجهز شود، میتواند زنجیرهای استبداد را بگسلد. احسانی تأکید کرد که بازگشت به این نگاه ریشهای، همچنان میتواند راهگشای عبور افغانستان از بحرانهای کنونی باشد.
احمد اخلاصی، کاربر فیسبوک نیز در یادداشتی، شهید سیداسماعیل بلخی را شخصیتی فراتر از مرزهای قوم، قبیله و تعلقات ظاهری توصیف کرد. وی نوشت که بلخی اندیشهای مبتنی بر عدالت، آزادی و وحدت داشت و افق فکری او از مرزبندیهای قومی و جغرافیایی فراتر میرفت؛ از همین رو، نمیتوان او را در قالب یک هویت قومی محدود کرد.
اخلاصی در ادامه، تلاش برای محدود کردن شخصیت بلخی به چارچوبهای قومی را مغایر با آرمانهای او دانست و مدعی شد برخی با دستکاری تصاویر این شخصیت تاریخی، در پی ارائه تصویری قومگرایانه از او هستند. به گفته وی، پاسداشت میراث فکری بلخی در گرو حفظ نگاه فراگیر، وحدتمحور و انسانگرایانه این شهید است.
پس از گذشت نزدیک به شش دهه، شهید بلخی هنوز در خاطره جمعی مردم افغانستان حضور دارد و همه ساله به یادبود او سمینارها و کنفرانسهایی برگزار میشود. این نشاندهنده جایگاه ویژهای است که شهید بلخی به واسطه اندیشه وحدت طلبانه و عدالتخواهانه اش در میان مردم افغانستان کسب کرده است.
