به گزارش ایراف، بر اساس تحلیل منتشرشده در رسانه سئولسیتی و نوشته عزیزه محمدی، پژوهشگر مرکز مطالعات افغانستان و آسیای جنوبی، روندهای جدید منطقهای نشان میدهد که افغانستان از یک «حائل ژئوپلیتیکی» به «پل ژئواکونومیک» در حال تبدیل است. این تغییر رویکرد نتیجه دگرگونیهای گسترده در شبکههای جهانی حملونقل، افزایش تحریمها، بحرانهای زنجیره تأمین و تلاش کشورهای آسیای مرکزی برای یافتن مسیرهای کوتاهتر و امنتر به آبهای آزاد است.
در چنین شرایطی، افغانستان بار دیگر در مرکز توجه قرار گرفته و نقش آن در اتصال دو منطقه مهم آسیای مرکزی و جنوبی برجسته شده است.
افغانستان؛ گذار از تهدید امنیتی به ظرفیت ترانزیتی
برای دههها، افغانستان بیشتر بهعنوان صحنه رقابت قدرتهای جهانی و منبع بیثباتی شناخته میشد.
اما اکنون، با تغییر شرایط منطقهای و جهانی، این کشور در محافل کارشناسی و دیپلماتیک آسیای مرکزی بهعنوان کریدور ترانزیتی، انرژی و تجاری مورد توجه قرار گرفته است.
کشورهای منطقه که بهدنبال کاهش وابستگی به مسیرهای محدود و پرهزینه هستند، افغانستان را کوتاهترین مسیر زمینی برای دسترسی به بنادر اقیانوس هند میدانند؛ مسیری که میتواند تجارت و صادرات آنها را متحول کند و جایگاه کابل را در معادلات اقتصادی اوراسیا ارتقا دهد.
کریدور راهآهن ترانس–افغان؛ طرحی که نقشه حملونقل منطقه را تغییر میدهد
یکی از مهمترین پروژههایی که میتواند جایگاه افغانستان را در اتصال منطقهای تثبیت کند، کریدور راهآهن ترانس–افغان است.
مسیر اولیه این پروژه شامل ترمذ–مزارشریف–کابل–پیشاور بود، اما از سال ۲۰۲۵ مسیر جدید و واقعبینانهتری مورد بررسی قرار گرفت که از ترمذ آغاز میشود و از نایبآباد، میدانشهر، لوگر و خرلاچی عبور میکند و در نهایت به شبکه ریلی پاکستان متصل میشود.
این مسیر از نظر امنیت، هزینه و زمان اجرا، گزینهای عملیتر ارزیابی شده است و میتواند زمان انتقال کالا، هزینه حملونقل و وابستگی به مسیرهای طولانی را کاهش دهد و دسترسی به بازار دو میلیارد نفری آسیای جنوبی را افزایش دهد.
کارشناسان معتقدند اجرای این پروژه میتواند نقش افغانستان را در نقشه جدید حملونقل اوراسیا تقویت کند و زمینهساز افزایش صادرات، توسعه تجارت و ارتقای جایگاه ترانزیتی کشورهای آسیای مرکزی شود.
افغانستان در مسیر پروژههای انرژی
افغانستان علاوه بر نقش ترانزیتی، در مسیر دو پروژه مهم انرژی نیز قرار دارد: CASA-1000 برای انتقال برق و خط لوله گاز TAPI برای انتقال گاز طبیعی. این پروژهها افغانستان را به حلقهای مهم در امنیت انرژی منطقه تبدیل میکنند و نشان میدهند که کابل میتواند نقشی فراتر از یک کشور مصرفکننده ایفا کند و به مسیر انتقال انرژی میان شمال و جنوب آسیا تبدیل شود.
ترمذ؛ دروازه جنوبی آسیای مرکزی و مرکز جدید لجستیک اوراسیا
شهر ترمذ در جنوب ازبکستان، اکنون به یکی از مهمترین مراکز لجستیکی و دیپلماتیک منطقه تبدیل شده است.
این شهر از طریق پل آمودریا به افغانستان متصل است و روزانه صدها کامیون حامل کالاهای تجاری و کمکهای بشردوستانه از آن عبور میکنند.
وجود مرکز بینالمللی حملونقل و لجستیک و خط راهآهن متصل به حیرتان، ترمذ را به نقطهای کلیدی در جابهجایی سالانه میلیونها تُن کالا تبدیل کرده است.
نقش بشردوستانه ترمذ
ترمذ علاوه بر نقش اقتصادی، به مرکز هماهنگی کمکهای بینالمللی برای افغانستان نیز تبدیل شده است.
این شهر در سال ۲۰۲۵ به شبکه جهانی تأمین تدارکات UNHCR پیوست و اکنون بیش از ۵۰۰ میلیون دلار کمک بشردوستانه سالانه از طریق آن به افغانستان ارسال میشود.
این ظرفیت، جایگاه ترمذ را در مدیریت بحرانهای انسانی افغانستان تقویت کرده و آن را به یکی از مهمترین مراکز پشتیبانی بشردوستانه در منطقه تبدیل کرده است.
گفتوگوی ترمذ؛ الگوی جدید همکاری منطقهای
در همین راستا، در سال ۲۰۲۵ مجمع بینالمللی «گفتوگوی ترمذ» برگزار شد؛ نشستی که به موضوعات صلح، ثبات و همکاری اقتصادی با افغانستان اختصاص داشت و نمایندگان کشورهای آسیای مرکزی و جنوبی و همچنین سازمانهای بینالمللی، از جمله نهادهای سازمان ملل، در آن شرکت کردند.
این نشست ادامه روندی است که از ۲۰۲۱ و با برگزاری کنفرانس «آسیای مرکزی و جنوبی: اتصال منطقهای؛ چالشها و فرصتها» در تاشکند آغاز شده بود؛ نشستی که در آن افغانستان بهعنوان حلقه اتصال دو منطقه مورد توجه قرار گرفت.
